AI - Trợ thủ đắc lực của Kiểm toán viên nhà nước

Thực hiện Chiến lược phát triển KTNN đến năm 2030 với nhiệm vụ trọng tâm là đẩy mạnh ứng dụng CNTT, đặc biệt là ngay sau khi Nghị quyết số 57-NQ/TW ngày 22/12/2024 của Bộ Chính trị về đột phá phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia được Tổng Bí thư Tô Lâm ký ban hành, Lãnh đạo KTNN đã quyết liệt chỉ đạo triển khai mạnh mẽ việc ứng dụng AI vào công tác kiểm toán, qua đó khẳng định vai trò tiên phong trong hiện đại hóa quản lý nhà nước, góp phần thúc đẩy chuyển đổi số quốc gia, đáp ứng yêu cầu phát triển bền vững và hội nhập quốc tế.

Kho dữ liệu “khổng lồ” về kinh nghiệm kiểm toán

Ông Phạm Huy Thông - Cục trưởng Cục CNTT (KTNN) cho biết, từ tháng 6/2025, Cục CNTT được lãnh đạo KTNN giao nhiệm vụ thiết kế phần mềm Tổng hợp kinh nghiệm kiểm toán. Khẩn trương vào cuộc, chỉ trong vòng 5 tháng, Cục đã hoàn thành thiết kế phần mềm, phối hợp với Vụ Chế độ & KSCLKT, Vụ Tổng hợp ban hành và cập nhật danh mục tổng hợp sai sót, phát hiện kiểm toán đối với lĩnh vực ngân sách địa phương lên phần mềm. Đồng thời, Cục CNTT đã phối hợp với KTNN khu vực VIII, XI và KTNN khu vực XIII (nay là KTNN khu vực XII) thực hiện nhập liệu thử nghiệm 12 cuộc kiểm toán để làm căn cứ hoàn thiện phần mềm trước khi đưa vào cập nhật dữ liệu trên diện rộng, áp dụng đối với tất cả các KTNN khu vực.

Báo cáo về kết quả thí điểm ứng dụng AI vào thiết kế phần mềm Tổng hợp kinh nghiệm kiểm toán của KTNN, đại diện Cục CNTT nhấn mạnh, đến nay, trên phần mềm đã bước đầu hình thành cơ sở dữ liệu về những sai sót, phát hiện của các cuộc kiểm toán ngân sách địa phương từ năm 2021 đến năm 2025 lên hệ thống, có thể hỗ trợ đắc lực cho các Kiểm toán viên nhà nước nghiên cứu, tham khảo và đưa ra kiến nghị kiểm toán phù hợp nhất khi kiểm toán ngân sách địa phương.
 
Theo đại diện Cục CNTT, từ tháng 10/2025, các KTNN khu vực đã dần cập nhật toàn bộ dữ liệu thông tin sai sót, phát hiện kiểm toán của các cuộc kiểm toán từ năm 2023 đến năm 2025 lên phần mềm. Trên cơ sở đó, Cục CNTT huấn luyện công cụ AI kết hợp công nghệ OCR để tự động bóc tách, phân loại và chuyển đổi dữ liệu từ các báo cáo sang dạng dữ liệu số. Giải pháp này giúp các đơn vị giảm tối đa thời gian nhập liệu tiếp theo; kiểm toán viên chỉ cần rà soát, xác nhận tính chính xác và phân loại nhóm sai sót tương ứng. Nhờ ứng dụng AI, tốc độ cập nhật dữ liệu của các đơn vị tăng gấp nhiều lần so với việc thực hiện thủ công hoàn toàn.

Tính đến nay, 100% dữ liệu về sai sót và phát hiện kiểm toán từ 180 cuộc kiểm toán lĩnh vực ngân sách địa phương (giai đoạn 2023-2025) đã được cập nhật đầy đủ lên phần mềm. Dữ liệu này bao gồm khoảng 10.700 sai sót, phát hiện kiểm toán từ 2.097 đơn vị được kiểm toán thuộc 34 tỉnh, thành phố trên cả nước. Chưa dừng lại ở đó, Cục CNTT tiếp tục đề nghị các đơn vị nhập mới các cuộc kiểm toán thực hiện năm 2026 và cập nhật thông tin của các cuộc kiểm toán thực hiện năm 2021, 2022 lên phần mềm nhằm tạo thành một kho dữ liệu “khổng lồ” chia sẻ kinh nghiệm kiểm toán cho các kiểm toán viên trong toàn Ngành.

Để cung cấp số liệu tổng hợp nhanh chóng và chính xác, hỗ trợ Lãnh đạo KTNN cùng Lãnh đạo đơn vị nắm bắt trực quan thông tin về sai sót, kiến nghị kiểm toán, phần mềm thiết kế 4 loại biểu đồ thống kê chuyên sâu. Các biểu đồ này phân tích sai sót và phát hiện kiểm toán theo 4 tiêu chí: địa phương, nhóm sai sót, năm thực hiện và đơn vị chủ trì, tạo dòng chảy thông tin xuyên suốt từ tổng hợp đến chi tiết (Top-down) trên một luồng dữ liệu, giúp Lãnh đạo phân tích đa chiều một cách hệ thống.

Đồng thời, phần mềm cũng được thiết kế theo hướng Bottom-up, cho phép người dùng khai thác từ dữ liệu chi tiết của từng sai sót, phát hiện kiểm toán, đến các dữ liệu của cả cuộc, và dữ liệu của cả năm… Ngoài ra, tính năng tìm kiếm theo ngữ nghĩa giúp người dùng dễ dàng tra cứu các sai sót, kiến nghị có tính chất tương đồng. Đây là nguồn tham khảo hữu ích để đưa ra các nhận định khách quan và kiến nghị chuẩn xác khi lập Biên bản cũng như Báo cáo kiểm toán.

Trong thời gian tới, với định hướng phần mềm Tổng hợp kinh nghiệm kiểm toán là nền tảng, tiền đề hình thành kho cơ sở dữ liệu tri thức kiểm toán, Cục CNTT sẽ tiếp tục tập trung hoàn thiện phần mềm; phối hợp với các đơn vị ban hành danh mục sai sót, phát hiện đối với các lĩnh vực kiểm toán khác và cập nhật dữ liệu thực tế lên hệ thống. Đồng thời, phát triển ứng dụng AI hỗ trợ nhập thông tin về sai sót, phát hiện trên báo cáo kiểm toán và khai thác dữ liệu hỗ trợ kiểm toán viên tham khảo khi đưa ra kiến nghị kiểm toán.
 
Phân tích rủi ro, gợi ý chính xác chọn mẫu kiểm toán

Tương tự, Phần mềm hỗ trợ đánh giá rủi ro và chọn mẫu kiểm toán chi nhánh ngân hàng cũng được triển khai xây dựng trong thời gian gấp rút, song hiệu quả bước đầu mang lại rất khả quan. KTNN đang thí điểm ứng dụng Phần mềm này để phân tích thông tin thu thập từ 02 ngân hàng được kiểm toán, Phần mềm có thể tự động đánh giá, xếp hạng và phát hiện rủi ro; tự động xây dựng báo cáo phân tích chi tiết; đề xuất lựa chọn chi nhánh rủi ro cao để kiểm toán và sau đó tiếp tục hỗ trợ kiểm toán viên phân tích đa chiều.

Cụ thể, từ nguồn dữ liệu thu thập tại các ngân hàng được kiểm toán, AI đã tự động thực hiện tính điểm rủi ro và xếp hạng cho tất cả chi nhánh. Hệ thống tích hợp thuật toán AI tự động quét, so sánh điểm với nhóm tương đồng và đối chiếu xu hướng lịch sử nhằm phát hiện các rủi ro bất thường, từ đó tự động gắn cờ “Cảnh báo” hoặc “Nghiêm trọng” cho chi nhánh.

Hệ thống không chỉ tự động tổng hợp dữ liệu để sinh các báo cáo rủi ro theo mẫu (Tóm tắt điều hành, Nguồn vốn, Tín dụng, Phân loại nợ...) cùng các bảng phụ lục khoanh vùng rủi ro (Top nợ xấu, Cảnh báo kép) mà còn tích hợp Mô hình ngôn ngữ lớn (LLM) để tự động viết các đoạn nhận xét, phân tích định tính chuyên sâu bằng tiếng Việt cho từng phần của báo cáo. Các báo cáo này cung cấp cái nhìn toàn diện và kịp thời, giúp Lãnh đạo nắm bắt sát sao các "điểm nóng" rủi ro để đưa ra các quyết định điều hành quyết liệt, chính xác.
 
Lượng hóa kết quả bước đầu, đại diện Cục CNTT cho biết, việc áp dụng công nghệ tự động hóa và AI mang lại hiệu quả kinh tế - nghiệp vụ to lớn, giúp tiết kiệm từ 50% đến 70% thời gian cho các công đoạn tính điểm, lập báo cáo và lựa chọn mẫu so với quy trình kiểm toán thủ công. Đặc biệt, hệ thống xử lý tính toán cực nhanh khối lượng dữ liệu lớn (hơn 100 chỉ tiêu trên 128 chi nhánh ngân hàng), loại bỏ hoàn toàn yếu tố chủ quan và sai sót so với quy trình thủ công.

Dựa trên kết quả xếp hạng rủi ro, AI tự động gợi ý danh sách các chi nhánh cần kiểm toán theo nhiều phương pháp: Top rủi ro cao nhất, tỷ lệ phần trăm phân nhóm, hoặc ưu tiên các chi nhánh đã lâu chưa được kiểm toán. Đặc biệt, AI cung cấp tính năng “Giải thích”, chỉ rõ Top các chỉ tiêu KPI đóng góp nhiều nhất vào điểm rủi ro của từng chi nhánh, giúp kiểm toán viên có cơ sở vững chắc để giải trình về quyết định chọn mẫu. Hơn nữa, AI còn được ứng dụng để tự động đọc, trích xuất dữ liệu từ Báo cáo tài chính (Excel/PDF) để xây dựng dashboard (bảng điều khiển), phân cụm các chi nhánh có rủi ro tương đồng và phân tích dữ liệu lịch sử để gợi ý/tối ưu hóa trọng số cho các tiêu chí KPI.

Đánh giá về vai trò của phần mềm này, Phó Tổng Kiểm toán nhà nước Bùi Quốc Dũng nhấn mạnh, không chỉ các đơn vị trong Ngành mong đợi mà chính các ngân hàng cũng muốn được KTNN chia sẻ về các công cụ, tính năng phân tích rủi ro của hệ thống chi nhánh để nâng cao hiệu quả quản lý.

Đến thời điểm hiện tại, phiên bản Phần mềm dùng thử đã được hoàn thiện với các tính năng cốt lõi, bao gồm thiết lập hạ tầng, hệ thống xác thực người dùng, luồng tính điểm rủi ro, tính năng chọn/gợi ý mẫu cơ bản và xuất dữ liệu ra Excel. Trong thời gian từ nay đến tháng 7/2026, Cục CNTT sẽ tập trung hoàn thiện hệ thống báo cáo tự động, tính năng tự động tạo bảng/biểu đồ phụ lục, xuất báo cáo và quy trình phê duyệt đa cấp.

Tự tin với những kết quả bước đầu, Cục CNTT đang tích cực chuẩn bị cho các giai đoạn kiểm thử sắp tới, cũng như tập trung cao độ vào việc tăng tính năng phân tích và ứng dụng AI trong quy trình kiểm toán lĩnh vực tài chính - ngân hàng.
 
Tính ưu việt của hai phần mềm không chỉ là khả năng xử lý khối lượng lớn dữ liệu trong thời gian ngắn, mà còn góp phần gia tăng tính minh bạch khi một mặt giúp KTNN thấy rõ từ sớm, từ xa những “lỗ hổng”, thiếu sót, bất cập trong quản lý tài chính, tài sản của đối tượng được kiểm toán, mặt khác còn giúp KTNN quản lý chặt chẽ, đánh giá chính xác hiệu quả hoạt động của các Kiểm toán viên.

Lắng nghe báo cáo về kết quả xây dựng 02 phần mềm, Tổng Kiểm toán nhà nước Ngô Văn Tuấn biểu dương và đánh giá cao sự lãnh đạo, chỉ đạo sát sao của Phó Tổng Kiểm toán nhà nước Bùi Quốc Dũng - lãnh đạo phụ trách lĩnh vực CNTT và sự cố gắng của đội ngũ công chức, kiểm toán viên Cục CNTT, cũng như các đơn vị trong Ngành đã phối hợp xây dựng các phần mềm đạt kết quả cao.

Tổng Kiểm toán nhà nước chỉ đạo, trên cơ sở 02 phần mềm này, Cục CNTT cần tiếp tục phát triển, mở rộng ứng dụng sang các lĩnh vực kiểm toán khác như quyết toán ngân sách, kiểm toán tài chính công, tài sản công, kiểm toán tài chính doanh nghiệp, kiểm toán dự án…

Theo Tổng Kiểm toán nhà nước, từ kết quả xây dựng 02 phần mềm, Lãnh đạo KTNN an tâm đầu tư phần cứng, sẵn sàng ký hợp đồng thuê các chuyên gia giỏi để đặt hàng, phối hợp xây dựng các phần mềm hỗ trợ công tác kiểm toán; nhưng riêng phần sửa chữa, nâng cấp phần mềm thì Cục CNTT phải đảm nhiệm.

Đối với các đơn vị trong Ngành, Tổng Kiểm toán nhà nước yêu cầu Thủ trưởng các đơn vị cần hình dung và định hướng hoạt động kiểm toán của KTNN trong thời gian tới sẽ đi theo hướng tăng cường ứng dụng AI và CNTT, đúng như xu hướng chung của thế giới, từ đó quán triệt tới các công chức, kiểm toán viên của đơn vị tích cực phối hợp với Cục CNTT để hoàn thành các phần mềm ứng dụng trong thời gian tới./.

QUỲNH ANH