(sav.gov.vn) - Địa vị pháp lý của cơ quan kiểm toán tối cao (SAI) là nền tảng xác lập phạm vi kiểm toán, bảo đảm tính độc lập và nâng cao hiệu lực thực thi kiến nghị kiểm toán. Kinh nghiệm của Malaysia cho thấy, thẩm quyền pháp lý chỉ thực sự phát huy giá trị khi đi cùng năng lực thể chế, công nghệ hiện đại và cơ chế giám sát, đôn đốc khắc phục sau kiểm toán.

Địa vị pháp lý - nền tảng bảo đảm tính độc lập

Địa vị pháp lý quyết định phạm vi hoạt động, mức độ độc lập và khả năng chuyển hóa phát hiện kiểm toán thành hành động khắc phục. Theo bà Dato Seri Wan Suraya Wan Mohd Radzi, Tổng Kiểm toán Quốc gia Malaysia, nền tảng pháp lý vững chắc không phải là mục đích tự thân; giá trị cốt lõi nằm ở khả năng giúp cơ quan kiểm toán yêu cầu các cơ quan nhà nước thực hiện trách nhiệm giải trình, qua đó nâng cao hiệu quả quản trị quốc gia.

Được thành lập từ năm 1906, SAI Malaysia có thẩm quyền hiến định được xác lập từ khi Malaysia giành độc lập năm 1957. Theo Điều 105 Hiến pháp Liên bang, Tổng Kiểm toán do Quốc vương bổ nhiệm theo đề nghị của Thủ tướng sau khi tham vấn Hội đồng các Tiểu vương. Các quy định hiến định về miễn nhiệm, thù lao và điều kiện công vụ tạo nền tảng bảo đảm tính độc lập của cơ quan kiểm toán. Trong khi đó, Điều 106 và Điều 107 quy định trách nhiệm kiểm toán, lập báo cáo và trình Quốc hội. Đạo luật Kiểm toán năm 1957 (Đạo luật số 62) cụ thể hóa các thẩm quyền này, trong đó Mục 7 bảo đảm quyền tiếp cận kịp thời hồ sơ và yêu cầu giải trình.

Khuôn khổ thể chế này phù hợp với các nguyên tắc được nêu trong Tuyên bố Lima (INTOSAI-P 1) và Tuyên bố Mexico (INTOSAI-P 10) về tính độc lập của các cơ quan kiểm toán tối cao. Thực tiễn Malaysia cho thấy, thẩm quyền và tính độc lập cần được bảo đảm đồng thời. Một SAI có tính độc lập nhưng phạm vi thẩm quyền hạn chế, hoặc có thẩm quyền rộng nhưng thiếu cơ chế bảo đảm độc lập, đều khó phát huy đầy đủ vai trò trong quản trị công.

Sửa đổi pháp luật, mở rộng phạm vi và nâng cao hiệu lực kiểm toán

Theo bà Dato Seri Wan Suraya Wan Mohd Radzi, năm 2024, Malaysia sửa đổi Đạo luật Kiểm toán với năm nội dung quan trọng, nhằm tăng cường phạm vi bao quát và hiệu lực hoạt động kiểm toán khu vực công.

Thứ nhất, mở rộng phạm vi đối tượng kiểm toán. Phạm vi kiểm toán được mở rộng đến các tổ chức nhận tài trợ, khoản vay, doanh nghiệp có trên 50% vốn nhà nước và tổ chức nhận bảo lãnh tài chính của Chính phủ. Để cụ thể hóa phạm vi áp dụng, Lệnh Kiểm toán năm 2024 [P.U. (A) 331/2024], có hiệu lực từ ngày 1/11/2024, xác định các tiêu chí pháp lý đối với 1.856 tổ chức và doanh nghiệp thuộc diện kiểm toán.

Thứ hai, tăng cường kiểm toán theo dấu dòng tiền công. Thẩm quyền kiểm toán không chỉ giới hạn trong các cơ quan nhà nước truyền thống mà được mở rộng đến các tổ chức tiếp nhận nguồn lực công. Theo cách tiếp cận này, trách nhiệm giải trình được xem xét theo dòng tiền và nguồn lực công, thay vì chỉ căn cứ vào ranh giới hành chính hay mô hình tổ chức.

Thứ ba, chuẩn hóa hướng dẫn kiểm toán. Mục 7A trao quyền cho Tổng Kiểm toán ban hành hướng dẫn nghiệp vụ. Trên cơ sở đó, SAI Malaysia đã công khai bốn bộ hướng dẫn về quản lý doanh nghiệp nhà nước, kiểm toán theo dấu dòng tiền công, theo dõi thực hiện kiến nghị và chứng nhận báo cáo tài chính. Việc chuẩn hóa hướng dẫn góp phần thống nhất quy trình, làm rõ trách nhiệm và tăng tính minh bạch trong thực hiện.

Thứ tư, tăng cường cơ chế xử lý sai phạm nghiêm trọng. Tổng Kiểm toán được trao quyền kiến nghị xử lý các sai phạm nghiêm trọng. Cơ chế này được triển khai thông qua Ủy ban Hành động xử lý sai phạm nghiêm trọng (JTKS), do Tổng Kiểm toán và Tổng Thư ký Ngân khố đồng chủ trì, với sự phối hợp liên ngành nhằm thúc đẩy xử lý sai phạm, đồng thời bảo đảm tính độc lập của cơ quan kiểm toán.

Thứ năm, tăng cường kiểm toán việc thực hiện kiến nghị. Pháp luật quy định nghĩa vụ và thẩm quyền kiểm tra, xác minh việc khắc phục những yếu kém đã được chỉ ra, cũng như việc thu hồi tiền công quỹ. Qua đó, kết quả kiểm toán không dừng ở báo cáo và kiến nghị mà được gắn với trách nhiệm thực hiện và kết quả khắc phục trong thực tế.

Những thay đổi này cho thấy việc hoàn thiện pháp luật không chỉ nhằm mở rộng quyền hạn của SAI, mà còn hướng đến xây dựng cơ chế để thẩm quyền được thực thi hiệu quả. Phạm vi kiểm toán rộng hơn cần đi cùng quy trình nghiệp vụ rõ ràng, cơ chế phối hợp và trách nhiệm cụ thể của các bên liên quan.

Công nghệ số và cơ chế đôn đốc - thước đo hiệu quả sau kiểm toán

Việc mở rộng nhiệm vụ pháp lý được SAI Malaysia hỗ trợ bằng công nghệ số và cơ chế theo dõi thực hiện kiến nghị. Cơ quan này đã tự phát triển công cụ e-SelfAudit để thu thập, phân tích dữ liệu có cấu trúc của 1.856 tổ chức. Kết quả đợt e-SelfAudit năm 2025, được công bố trong Báo cáo của Tổng Kiểm toán số 1/2026, đã nhận diện các rủi ro liên quan đến việc sử dụng nguồn lực chưa đúng mục tiêu công, những điểm yếu trong chi trả cổ tức và nguy cơ mất an toàn tài chính tại doanh nghiệp.

Song song với đó, Vụ Kiểm toán việc thực hiện kiến nghị phối hợp với Bảng điều khiển của Tổng Kiểm toán (AGD) và Ủy ban Theo dõi Báo cáo (JSLKAN) để duy trì hoạt động giám sát, đôn đốc. Theo số liệu được cung cấp, từ tháng 1/2024 đến ngày 30/9/2026, hoạt động theo dõi thực hiện kiến nghị đã góp phần thu hồi tổng cộng 921,45 triệu Ringgit Malaysia (RM), gồm 741,19 triệu RM ở cấp liên bang và 180,26 triệu RM ở cấp bang, thông qua các hình thức nộp lại ngân sách, hoàn trả và nộp phạt.

Kết quả này cho thấy giá trị của kiểm toán không chỉ nằm ở việc phát hiện sai sót hay xác định trách nhiệm, mà còn ở khả năng thúc đẩy khắc phục và thu hồi nguồn lực công. Hoạt động kiểm toán việc thực hiện kiến nghị còn góp phần rà soát, củng cố hệ thống kiểm soát nội bộ, hạn chế nguy cơ tái diễn sai phạm. Sự phối hợp giữa kiểm toán viên, đơn vị được kiểm toán và cơ quan chức năng, cùng cơ chế giám sát của Quốc hội, tạo thành chuỗi trách nhiệm giải trình xuyên suốt từ phát hiện đến khắc phục.

Thực tiễn Malaysia cho thấy, thẩm quyền pháp lý mạnh mẽ cần đi cùng năng lực tổ chức thực hiện, công nghệ hiện đại và cơ chế đôn đốc hiệu quả. Số lượng cuộc kiểm toán không phải là thước đo duy nhất; giá trị của một cơ quan kiểm toán tối cao còn được thể hiện ở mức độ khắc phục sau kiểm toán, nguồn lực công được thu hồi và những cải thiện bền vững trong quản trị công./.