(sav.gov.vn) - Liêm chính đối với cơ quan Kiểm toán tối cao (SAI) không chỉ được thể hiện qua phẩm chất của mỗi kiểm toán viên, mà còn được bảo đảm bằng những cơ chế kiểm soát được thiết kế ngay trong tổ chức. Từ các nguyên tắc của Tổ chức quốc tế các Cơ quan Kiểm toán tối cao (INTOSAI) đến thực tiễn tại các SAI, liêm chính đang được cụ thể hóa thành quy tắc, quy trình và trách nhiệm, để những chuẩn mực về độc lập, khách quan và đạo đức nghề nghiệp được kiểm chứng trong từng quyết định, hành vi công vụ.

Từ chuẩn mực INTOSAI đến hệ thống quản trị liêm chính của các SAI

Được trao quyền giám sát việc quản lý, sử dụng nguồn lực công và thúc đẩy trách nhiệm giải trình, các SAI phải duy trì niềm tin của công chúng về tính độc lập, khách quan, liêm chính, không bị chi phối bởi lợi ích cá nhân hay tác động bên ngoài. Đây cũng là tinh thần được INTOSAI đặt ra trong Bộ quy tắc đạo đức (ISSAI 130), với 5 giá trị nền tảng: Liêm chính; Độc lập và khách quan; Năng lực; Hành vi nghề nghiệp; Bảo mật và minh bạch.

Điểm quan trọng của ISSAI 130 là đặt đạo đức trong trách nhiệm của cả tổ chức, chứ không chỉ ở mỗi kiểm toán viên. Theo đó, các SAI cần xây dựng hoặc áp dụng bộ quy tắc đạo đức phù hợp với môi trường của mình, đồng thời thiết lập hệ thống kiểm soát đạo đức để bảo đảm các giá trị được thực hiện trong toàn tổ chức. Hệ thống này bao gồm vai trò nêu gương của lãnh đạo, hướng dẫn và đào tạo về đạo đức, nhận diện và xử lý các nguy cơ đạo đức, cùng các cơ chế giám sát phù hợp.

Song song với đó, Văn kiện giá trị và lợi ích của các cơ quan kiểm toán tối cao (INTOSAI-P 12) yêu cầu các SAI duy trì tiêu chuẩn cao về liêm chính và đạo đức, áp dụng bộ quy tắc phù hợp và có chính sách, quy trình để bảo đảm cán bộ nhận thức và tuân thủ những yêu cầu đó.

Cách tiếp cận này được thể hiện khá rõ trong Khung Liêm chính giai đoạn 2026-2027 của cơ quan Kiểm toán quốc gia Australia (ANAO), mới được công bố ngày 22/7/2026. Cùng với việc khẳng định liêm chính là một giá trị cốt lõi, ANAO đã xây dựng khung quản trị hỗ trợ hệ thống kiểm soát liêm chính của cơ quan, phục vụ việc ra quyết định có đạo đức, quản lý rủi ro, gian lận và hành vi sai trái.

Năm nguyên tắc được ANAO xác định để định hướng hành vi liêm chính gồm: Độc lập, Trung thực, Cởi mở, Trách nhiệm giải trình và Bản lĩnh.

Theo ANAO, liêm chính không chỉ có nghĩa là tuân thủ các yêu cầu được quy định, mà còn là hành động phù hợp với mục đích và tinh thần của những yêu cầu đó. Vì vậy, các nguyên tắc được cụ thể hóa trong nhiều lĩnh vực, từ quản lý rủi ro, gian lận, tham nhũng, xung đột lợi ích, quà tặng và lợi ích đến quản lý chất lượng, nhân sự, tài chính, mua sắm, dữ liệu và sử dụng trí tuệ nhân tạo...

Bên cạnh đó, ANAO bố trí Cố vấn về liêm chính, thực hiện vai trò hỗ trợ áp dụng khung liêm chính, nâng cao nhận thức trong toàn tổ chức và báo cáo hằng năm với Ban Quản lý điều hành của ANAO. Cơ quan này đồng thời duy trì các cơ chế kiểm toán nội bộ, kiểm toán bên ngoài, đánh giá mức độ trưởng thành về liêm chính và đào tạo bắt buộc hằng năm về các giá trị, quy tắc ứng xử…

Kiểm soát liêm chính từ những tình huống cụ thể

Nếu ANAO cho thấy liêm chính có thể được xây dựng thành một khung quản trị thống nhất thì cách tiếp cận của cơ quan Kiểm toán quốc gia Anh (NAO UK) lại cho thấy những chuẩn mực ấy được cụ thể hóa trong từng tình huống công vụ.

Bộ quy tắc ứng xử của NAO UK, ban hành tháng 01/2025, đặt ra các chuẩn mực về hành vi tổ chức, nghề nghiệp và cá nhân đối với những người làm việc tại cơ quan này.

Bộ quy tắc không chỉ điều chỉnh hoạt động chuyên môn kiểm toán mà còn đề cập đến những vấn đề rất cụ thể như xử lý dữ liệu và thông tin, hoạt động chính trị, xung đột lợi ích, quà tặng, tiếp khách, đi lại và chỗ ở. Nhân viên phải thực hiện các yêu cầu khai báo theo quy định và cập nhật khi hoàn cảnh thay đổi hoặc phát sinh vấn đề liên quan đến ứng xử.

Đặc biệt, việc tuân thủ Bộ quy tắc được xem là điều kiện để thực hiện công việc kiểm toán. Những người làm việc tạm thời hoặc theo hợp đồng cho NAO UK cũng phải tuân thủ các điều khoản của Bộ quy tắc, dù không phải tất cả đều phải thực hiện khai báo cá nhân.

Cách làm này cho thấy, liêm chính được kiểm nghiệm không chỉ ở những quyết định lớn mà còn trong những lựa chọn hằng ngày. Một món quà có được nhận hay không; một lợi ích cá nhân có ảnh hưởng đến công việc hay không; một thông tin được xử lý như thế nào; hay một nguy cơ xung đột lợi ích có được khai báo kịp thời hay không - tất cả đều có thể tác động đến uy tín của cơ quan kiểm toán.

Tại Ấn Độ, cơ quan Tổng Kiểm toán và Kiểm soát Ấn Độ (CAG) cũng xây dựng Bộ quy tắc đạo đức trên cơ sở các nguyên tắc của INTOSAI và những quy định về ứng xử công vụ của Ấn Độ.

Bộ quy tắc được CAG xác định là tuyên bố toàn diện về những giá trị và nguyên tắc định hướng công việc hằng ngày của kiểm toán viên, qua đó góp phần tạo dựng văn hóa trung thực và liêm chính. Trên cơ sở đó, CAG đã ban hành các chuẩn mực kiểm toán để cụ thể hóa Bộ quy tắc đạo đức.

Đáng chú ý, CAG yêu cầu thành viên đoàn kiểm toán ký cam kết tuân thủ Bộ quy tắc đạo đức trước khi bắt đầu cuộc kiểm toán. Trong cam kết này, kiểm toán viên xác nhận không có lợi ích cá nhân hoặc nghề nghiệp tại đơn vị được kiểm toán; cam kết thực hiện kiểm toán công bằng, trung thực, đúng thời hạn và có năng lực; bảo mật thông tin và không nhận những lợi ích bị cấm từ đơn vị được kiểm toán...

Có thể thấy, từ những chuẩn mực của INTOSAI đến cách các SAI cụ thể hóa trong hoạt động hằng ngày, liêm chính đang được chuyển từ một giá trị mang tính nguyên tắc thành một yêu cầu có thể nhận diện, kiểm soát và đánh giá. Đó là cách tổ chức vận hành, cách nhận diện và xử lý xung đột lợi ích, cách mỗi kiểm toán viên ứng xử với thông tin, quà tặng và các tác động bên ngoài, cũng như cách chính mỗi SAI thiết lập cơ chế để tự kiểm soát mình.

Sức nặng của một kết luận kiểm toán, xét đến cùng, không chỉ nằm ở những phát hiện được chỉ ra, mà còn ở niềm tin rằng kết luận ấy được đưa ra độc lập, khách quan và liêm chính. Bởi vậy, với các SAI, giữ gìn liêm chính cũng chính là giữ gìn uy tín của thiết chế và niềm tin của Quốc hội, công chúng đối với hoạt động kiểm toán.

Liêm chính vì thế không phải là yêu cầu nằm bên ngoài chuyên môn kiểm toán, mà là một bộ phận cấu thành năng lực thực hiện sứ mệnh của SAI. Khi liêm chính được thiết kế thành cơ chế, được cụ thể hóa thành quy trình và được thực hành trong từng hành vi công vụ, đó cũng là lúc niềm tin được xây dựng từ chính bên trong tổ chức./.