(BKTO) - Sáng 21/10, tiếp tục chương trình Kỳ họp thứ hai, Quốc hội khoá XVI, dưới sự chủ trì của Chủ tịch Quốc hội Trần Thanh Mẫn và điều hành của Phó Chủ tịch Quốc hội Nguyễn Thị Thanh, các đại biểu nghe Bộ trưởng Bộ Y tế Đào Hồng Lan, thừa ủy quyền của Thủ tướng Chính phủ trình bày tờ trình dự án Luật Hiến, lấy, ghép mô, bộ phận cơ thể người và hiến, lấy xác (sửa đổi); Chủ nhiệm Ủy ban Văn hóa và Xã hội của Quốc hội Nguyễn Đắc Vinh trình bày báo cáo thẩm tra về dự án Luật này.

Mở rộng nguồn hiến, bảo vệ người hiến

Qua 20 năm thi hành, Luật Hiến, lấy, ghép mô, bộ phận cơ thể người và hiến, lấy xác năm 2006 đã tạo hành lang pháp lý quan trọng, góp phần phát triển kỹ thuật ghép mô, bộ phận cơ thể người tại Việt Nam. Tính đến tháng 3/2026, cả nước đã thực hiện 11.187 ca ghép bộ phận cơ thể người, trong đó có 9.969 ca ghép thận, 1.005 ca ghép gan, 177 ca ghép tim và 27 ca ghép phổi. Số ca ghép tạng ở nước ta hiện nay chủ yếu là ghép từ người cho sống, với 10.225 ca trên tổng số 11.187 ca, chiếm 91,4%; số ca ghép từ người cho chết não chỉ chiếm khoảng 8,6%.

Tại phiên họp, trình bày Tờ trình về dự án Luật Hiến, lấy, ghép mô, bộ phận cơ thể người và hiến, lấy xác (sửa đổi), Bộ trưởng Bộ Y tế Đào Hồng Lan cho biết dự thảo Luật gồm 7 chương, 39 điều, tập trung vào 4 nhóm chính sách lớn. Trong đó, trọng tâm là mở rộng nguồn hiến, tăng cơ hội được ghép cho người bệnh.

Theo Bộ trưởng Đào Hồng Lan, bên cạnh quy định cho phép người từ đủ 18 tuổi trở lên đăng ký hiến, dự thảo Luật bổ sung quy định cho phép người dưới 18 tuổi đăng ký hiến khi có sự đồng ý bằng văn bản của người đại diện và của chính người đó.

Bên cạnh quy định về chết não theo Luật hiện hành, dự thảo Luật bổ sung quy định cho phép lấy mô, bộ phận cơ thể người từ người chết tuần hoàn. Đồng thời, dự thảo cho phép hiến bộ phận cơ thể bị tổn thương hoặc mắc bệnh lý, như các đoạn chân, tay bị tổn thương do tai nạn không thể nối lại, để lấy mô như gân, xương phục vụ ghép cho người bệnh khác.

Dự thảo Luật cũng bổ sung các trường hợp được hiến mô, trong đó cho phép hiến các mô tái sinh như tế bào gốc, máu, huyết tương và không cho phép hiến các mô không tái sinh như võng mạc, củng mạc, van tim... Cụ thể, người từ đủ 18 tuổi trở lên được hiến mô tái sinh; người từ đủ 15 tuổi đến dưới 18 tuổi được hiến mô tái sinh cho thành viên trong gia đình khi không có người hiến khác phù hợp và phải đáp ứng đầy đủ các điều kiện bảo vệ người chưa thành niên. Người dưới 15 tuổi được hiến mô tái sinh cho cha đẻ, mẹ đẻ, anh, chị, em ruột khi không có người hiến khác phù hợp và phải đáp ứng các điều kiện bảo vệ người chưa thành niên.

Ngoài ra, dự thảo bổ sung quy định cho phép người vợ nhận tinh trùng của người chồng đã chết, chết não hoặc chết tuần hoàn, hoặc nhận phôi của chính hai vợ chồng để sinh con; đồng thời cho phép lấy tinh trùng, noãn, mô tinh hoàn, mô buồng trứng của người dưới 18 tuổi để bảo tồn khả năng sinh sản.

Dự thảo cũng bổ sung quy định cho phép lấy mô, bộ phận cơ thể người sau khi chết trong trường hợp người đó chưa đăng ký hiến nhưng đã bày tỏ nguyện vọng hiến trước khi chết và được thành viên trong gia đình hoặc người đại diện đồng ý bằng văn bản theo quy định. Bên cạnh đó, dự thảo mở rộng điều kiện đăng ký chờ ghép đối với người nước ngoài cư trú hợp pháp tại Việt Nam.

Đặc biệt, dự án Luật tăng cường kiểm soát, ngăn chặn hành vi mua bán mô, bộ phận cơ thể người và bảo vệ người hiến. Để ngăn chặn hành vi trục lợi, dự thảo quy định người hiến bộ phận cơ thể khi còn sống cho người không phải là thành viên trong gia đình phải từ đủ 25 tuổi trở lên; đồng thời bổ sung quy định xác minh nhân thân, mối quan hệ giữa người hiến và người được ghép, bảo đảm tính độc lập trong đánh giá điều kiện hiến và tư vấn về hiến, lấy, ghép, đặc biệt đối với người dưới 18 tuổi.

Dự thảo Luật cũng bổ sung các hành vi bị nghiêm cấm nhằm ngăn chặn việc lợi dụng quan hệ giám hộ, nuôi con nuôi để lấy mô, bộ phận cơ thể của người chưa thành niên; tạo phôi để lấy tế bào; lấy mô, bộ phận cơ thể từ bào thai; tổ chức đưa người Việt Nam ra nước ngoài để hiến, ghép bộ phận cơ thể trái quy định.

Dự thảo Luật cho phép hoạt động vì mục đích thương mại đối với việc sản xuất, bảo quản, cung ứng tế bào, bao gồm tế bào gốc, tế bào miễn dịch trị liệu, các loại tế bào khác và sản phẩm từ tế bào, huyết tương phục vụ chữa bệnh và nghiên cứu khoa học. Dự thảo cũng cho phép bảo quản tinh trùng, noãn, phôi, mô tinh hoàn, mô buồng trứng để bảo tồn khả năng sinh sản; bổ sung quy định về quản lý mô, tế bào và các sản phẩm từ mô, tế bào theo toàn chuỗi, bảo đảm truy xuất nguồn gốc, chất lượng, an toàn và kiểm soát nguy cơ phản ứng bất lợi.

Chính phủ đã quy định cụ thể các nội dung do ngân sách nhà nước bảo đảm; quy định rõ hơn về quyền lợi của người đã hiến mô, bao gồm chăm sóc sức khỏe, ưu tiên ghép mô, hỗ trợ chi phí hoặc quà tặng tùy theo loại mô, số lần và số lượng hiến; đồng thời quy định việc xây dựng hệ thống thông tin quản lý mô, bộ phận cơ thể người thuộc Cơ sở dữ liệu quốc gia về y tế.

Bên cạnh đó, dự thảo Luật cũng thể chế hóa quan điểm cải cách thủ tục hành chính, phân cấp, phân quyền, lồng ghép các quy định về thủ tục với quy định của Luật trong lĩnh vực khám bệnh, chữa bệnh.

Chú trọng truyền thông chính sách để người dân hiểu rõ các quy định

Trình bày báo cáo thẩm tra, Chủ nhiệm Ủy ban Văn hóa và Xã hội của Quốc hội Nguyễn Đắc Vinh cho biết cơ quan thẩm tra ghi nhận ý nghĩa nhân văn, nhân đạo của dự án Luật, nhưng nhấn mạnh đây là lĩnh vực liên quan trực tiếp đến quyền con người, chứa đựng nhiều vấn đề phức tạp, nhạy cảm. Ủy ban đề nghị Chính phủ chú trọng truyền thông chính sách để người dân hiểu rõ các quy định, từ đó tạo sự đồng thuận trong quá trình xây dựng và thực hiện Luật.

Chủ nhiệm Ủy ban Văn hóa và Xã hội của Quốc hội Nguyễn Đắc Vinh nhấn mạnh, Chính phủ đã tiếp thu, giải trình hầu hết ý kiến của Ủy ban Thường vụ Quốc hội và ý kiến thẩm tra sơ bộ; dự thảo Luật cơ bản phù hợp với chủ trương, đường lối của Đảng, Hiến pháp và các điều ước quốc tế có liên quan.

Dù vậy, Ủy ban đề nghị rà soát, bổ sung và đánh giá tác động đối với các nội dung mới so với hồ sơ trình Ủy ban Thường vụ Quốc hội; bổ sung dự thảo văn bản quy định chi tiết; tiếp tục rà soát, bảo đảm tính thống nhất trong hệ thống pháp luật, bao gồm cả các dự án luật trình tại Kỳ họp thứ hai như Bộ luật Hình sự sửa đổi, Bộ luật Tố tụng hình sự sửa đổi, Luật Chăn nuôi… cũng như giữa các điều khoản của dự thảo Luật. Đồng thời, bổ sung đánh giá về thủ tục hành chính tại khoản 4 và khoản 5 Điều 19 của dự thảo Luật.

Đi sâu vào một số nội dung lớn của dự thảo Luật, Ủy ban Văn hóa và Xã hội cơ bản tán thành việc mở rộng phạm vi điều chỉnh, bao gồm máu, tế bào, các sản phẩm từ mô và sản phẩm từ tế bào. Tuy nhiên, cơ quan thẩm tra đề nghị cân nhắc kỹ lưỡng sự cần thiết của quy định loại trừ hoạt động kinh doanh sử dụng mô làm nguyên liệu làm thuốc theo quy định của Luật Dược tại khoản 2 Điều 1, nhằm tránh phát sinh chồng chéo hoặc lỗ hổng pháp lý giữa các quy định về sản phẩm từ mô, tế bào và sinh phẩm theo Luật Dược.

Về người là thành viên gia đình, Ủy ban đề nghị rà soát, đánh giá kỹ lưỡng việc xác định phạm vi thành viên gia đình trong các trường hợp là người hiến, người nhận hoặc người có quyền đồng ý cho hiến, nhằm bảo đảm ý nghĩa nhân văn, nhân đạo và phòng ngừa việc lạm dụng chính sách, vi phạm pháp luật. Đồng thời, cần có cơ chế chặt chẽ để bảo đảm ý chí tự nguyện của người hiến trong phạm vi gia đình, nhất là đối với người dưới 18 tuổi.

Về các trường hợp được phép hoạt động vì mục đích thương mại, cơ quan thẩm tra đề nghị tiếp tục tham khảo, chọn lọc kinh nghiệm quốc tế; đánh giá kỹ lưỡng các vấn đề liên quan đến cơ chế, năng lực quản lý và kiểm soát; phân loại rõ theo từng nhóm đối tượng để quy định phù hợp với thực tiễn Việt Nam về tính chất, mức độ thương mại hóa, nhất là đối với máu và các sản phẩm có nguồn gốc từ hiến tặng nhân đạo, tự nguyện. Đồng thời, nghiên cứu quy định cơ chế kiểm soát giá, nhất là đối với huyết tương.

Về quy định người dưới 18 tuổi hiến mô, bộ phận cơ thể người và hiến xác, ông Nguyễn Đắc Vinh cho biết, do người dưới 18 tuổi, nhất là trẻ em, là nhóm đối tượng cần được bảo vệ đặc biệt, Ủy ban đề nghị tiếp tục đánh giá tác động kỹ lưỡng về những hệ lụy đối với tâm lý, đạo đức xã hội và nguy cơ lợi dụng quan hệ phụ thuộc để gây áp lực, cưỡng ép lấy mô, bộ phận cơ thể. Trên cơ sở đó, cần tiếp tục nghiên cứu, hoàn thiện các quy định chặt chẽ nhằm bảo đảm ý nghĩa tốt đẹp của chính sách.

Về hiến, lấy, ghép mô, bộ phận cơ thể người, Ủy ban cơ bản tán thành quy định về điều kiện chung đối với người hiến mô từ đủ 18 tuổi trở lên; bổ sung quy định về việc lấy bộ phận cơ thể sau chết tuần hoàn; nâng độ tuổi đối với người hiến bộ phận cơ thể khi còn sống cho người không phải là thành viên gia đình; và quy định nguyên tắc điều phối bộ phận cơ thể người thống nhất trên toàn quốc.

Ủy ban đề nghị Chính phủ quy định thống nhất về việc nguyện vọng hiến trước khi chết là căn cứ để hiến mô, bộ phận cơ thể người sau khi người đó chết não hoặc chết tuần hoàn; đồng thời tiếp tục rà soát, quy định rõ ràng, hợp lý các tiêu chí xác định thứ tự ưu tiên ghép bộ phận cơ thể người.

Trong quá trình xây dựng văn bản quy định chi tiết, cần đặc biệt lưu ý cách thức tính điểm xác định thứ tự ưu tiên, nghiên cứu triển khai thuật toán nhằm bảo đảm việc điều phối minh bạch, khách quan. Đối với cơ quan điều phối quốc gia về ghép mô, bộ phận cơ thể người, Ủy ban đề nghị nghiên cứu thể hiện quy định bao quát trách nhiệm quản lý nhà nước của Bộ Y tế trong công tác điều phối.