(sav.gov.vn) - Dự thảo Luật Đấu thầu (sửa đổi) hướng đến tạo thuận lợi cho triển khai dự án, khơi thông nguồn lực và mở rộng cơ hội tham gia thị trường cho doanh nghiệp. Tuy nhiên, các đại biểu Quốc hội cho rằng, cải cách thủ tục và phân cấp quyền quyết định phải đi cùng cơ chế kiểm soát chặt chẽ, bảo đảm cạnh tranh thực chất, lựa chọn nhà thầu theo chất lượng và hiệu quả, không để những quy định linh hoạt trở thành kẽ hở cho tiêu cực.

Chỉ định thầu: Linh hoạt nhưng không mở rộng ngoại lệ

Chiều 23/10, các đại biểu Quốc hội thảo luận tại Tổ về Dự án Luật Đấu thầu (sửa đổi). Qua thảo luận, các đại biểu Quốc hội cơ bản thống nhất với sự cần thiết sửa đổi toàn diện Luật nhằm tháo gỡ khó khăn, vướng mắc trong thực tiễn, đơn giản hóa thủ tục, đẩy mạnh phân cấp, phân quyền và đáp ứng yêu cầu phát triển kinh tế - xã hội trong giai đoạn mới.

Một trong những vấn đề được nhiều đại biểu quan tâm là phạm vi áp dụng các hình thức lựa chọn nhà thầu không qua cạnh tranh, đặc biệt là chỉ định thầu.

Phó Chủ tịch Quốc hội Nguyễn Hồng Diên cho rằng, bản chất của đấu thầu là lựa chọn nhà thầu, nhà đầu tư thông qua cạnh tranh công bằng, minh bạch nhằm đạt hiệu quả cao nhất về chất lượng, chi phí và tiến độ. Vì vậy, việc mở rộng các trường hợp chỉ định thầu cần được đặt trong những điều kiện và giới hạn rõ ràng.

Phó Chủ tịch Quốc hội nêu, Dự thảo Luật cho phép chỉ định thầu đối với các gói thầu thuộc lĩnh vực chiến lược, cần đáp ứng tiến độ, chất lượng và hiệu quả; đồng thời cho phép chỉ định nhà đầu tư đối với dự án cần đẩy nhanh tiến độ nhằm thúc đẩy phát triển kinh tế - xã hội. Tuy nhiên, những tiêu chí này có phạm vi tương đối rộng, còn mang tính định tính. Nếu không có điều kiện áp dụng cụ thể, cách hiểu và thực hiện có thể khác nhau, làm gia tăng phạm vi chỉ định thầu, chỉ định nhà đầu tư và hạn chế cạnh tranh.

Phó Chủ tịch Quốc hội Nguyễn Hồng Diên cho rằng, việc bổ sung hình thức lựa chọn nhà thầu, mở rộng trường hợp chỉ định thầu hay đối tượng được ưu đãi không đơn thuần là vấn đề kỹ thuật, thủ tục, mà là chính sách tác động trực tiếp đến quyền tham dự thầu, phạm vi cạnh tranh và cơ hội tiếp cận thị trường của doanh nghiệp.

Do đó, cần quy định ngay trong Luật những chính sách thuộc thẩm quyền quyết định của Quốc hội, như các hình thức lựa chọn nhà thầu, trường hợp được áp dụng chỉ định thầu và nguyên tắc, điều kiện, giới hạn của chính sách ưu đãi.

Chính phủ quy định chi tiết trình tự, thủ tục, phương pháp và tổ chức thực hiện trong phạm vi Luật đã xác định, tránh mở rộng các ngoại lệ cạnh tranh bằng văn bản dưới luật.

Chủ tịch Quốc hội Trần Thanh Mẫn cũng lưu ý yêu cầu kiểm soát hình thức lựa chọn nhà thầu này khi tỷ lệ chỉ định thầu trong năm 2025 ở mức rất cao, trên 80%. Theo Chủ tịch Quốc hội, đấu thầu cũng có thể phát sinh tiêu cực, chỉ định thầu cũng có thể phát sinh tiêu cực. Vấn đề cốt lõi là phải xây dựng cơ chế ngăn ngừa, bảo đảm công khai, minh bạch và trách nhiệm của người quyết định.

Không "mở bung" chỉ định thầu mà cần có nguyên tắc, mức độ, khung cụ thể. Đối với hình thức đàm phán cạnh tranh, cần quy định chặt chẽ điều kiện áp dụng, nhất là trong trường hợp chưa thể xác định đầy đủ yêu cầu về kỹ thuật, công nghệ. Đặc biệt, cần làm rõ và bổ sung vào danh mục hành vi bị cấm đối với việc chia nhỏ dự án, dự toán, gói thầu nhằm áp dụng hạn mức chỉ định thầu.

Chủ tịch Quốc hội Trần Thanh Mẫn

Ở góc độ cơ hội tham gia thị trường, đại biểu Lê Hoàng Anh - Đoàn ĐBQH tỉnh Gia Lai - cũng đề nghị phân biệt rõ việc chia gói thầu thành nhiều phần với hành vi chia nhỏ gói thầu để chỉ định thầu.

Theo đại biểu, kế hoạch lựa chọn nhà thầu cần xem xét chia gói thầu thành nhiều phần; nếu không chia phải nêu lý do. Yêu cầu này nhằm tránh tình trạng gói thầu bị gộp quá lớn, khiến doanh nghiệp nhỏ và vừa khó có cơ hội tham gia, đồng thời không làm thay đổi nguyên tắc cấm chia nhỏ gói thầu để áp dụng chỉ định thầu.

Phân cấp phải đi cùng kiểm soát quyền lực

Đề cập đến cơ chế phân cấp, phân quyền trong Dự thảo Luật, Chủ tịch Quốc hội cho rằng, Dự thảo trao quyền rất lớn cho chủ đầu tư trong quyết định hình thức lựa chọn nhà thầu, kể cả chỉ định thầu, trong khi cơ chế kiểm soát, giám sát và trách nhiệm giải trình chưa thực sự chặt chẽ.

Theo Chủ tịch Quốc hội, cần quy định rõ nguyên tắc, khung hạn mức và điều kiện để chủ đầu tư quyết định chỉ định thầu hoặc áp dụng hình thức đàm phán cạnh tranh. Dù lựa chọn hình thức đấu thầu hay chỉ định thầu, chủ đầu tư phải chịu trách nhiệm về quyết định của mình; đồng thời cần bổ sung trách nhiệm giải trình bắt buộc và chế tài đối với hành vi lạm dụng quyền hạn.

Cùng với đó, việc hoàn thiện pháp luật cần phân định rõ vướng mắc do quy định với hạn chế, yếu kém trong tổ chức thực hiện. Chủ tịch Quốc hội nhấn mạnh: “Không thể khi tổ chức thực hiện sai thì lại đổ thừa cho luật”. Theo ông, thực tế có nhiều địa phương triển khai tốt, không gặp trở ngại lớn về cơ chế, chính sách. Vì vậy, bên cạnh sửa đổi quy định, cần nâng cao trách nhiệm, năng lực và hiệu quả tổ chức thực hiện.

Đồng quan điểm, đại biểu Ông Hồ Sỹ Hùng (Đoàn TP. Hà Nội ) đánh giá cao việc giao quyền điều chỉnh, xử lý tình huống cho chủ đầu tư. Tuy nhiên, đại biểu cho rằng, đi đôi với giao quyền phải có cơ chế giám sát, công khai minh bạch thông tin và quy định thời hạn công bố công khai để bảo đảm tính bình đẳng, công bằng cho tất cả các nhà thầu.

Trong khi đó, đại biểu Lê Ngọc Sơn (Đoàn TP. HCM)  cho rằng, phân cấp, trao quyền cho chủ đầu tư chỉ có ý nghĩa khi người làm đúng dám quyết định. Đại biểu đề nghị cần gắn quyền chủ động với 3 điều kiện: Lập hồ sơ nêu rõ lý do và công khai khi không qua đấu thầu rộng rãi; hậu kiểm đánh giá bằng kết quả thực tế thay vì soi xét từng bước thủ tục; Bảo vệ người quyết định đúng thẩm quyền, đúng quy trình, công tâm, không vụ lợi kể cả khi kết quả không đạt như kỳ vọng do rủi ro thị trường hay công nghệ.

Các đại biểu cũng đề nghị tiếp tục hoàn thiện quy định bảo đảm cạnh tranh, nhất là nguyên tắc độc lập về pháp lý, tài chính giữa các chủ thể tham gia; ngăn chặn tình trạng cài cắm tiêu chí trong hồ sơ mời thầu để hạn chế cạnh tranh hoặc tạo lợi thế cho một số nhà thầu. Hồ sơ mời thầu cần ưu tiên tính năng, chất lượng và tiêu chuẩn kỹ thuật thay vì chỉ dựa vào nhãn hiệu, xuất xứ. Các hành vi dàn xếp, nâng khống giá gói thầu cũng cần được bổ sung rõ vào danh mục hành vi bị cấm, cùng với tăng cường thẩm định hồ sơ, kiểm tra, thanh tra đột xuất để phát hiện và xử lý vi phạm.