(sav.gov.vn) - Hơn 100.000 ca tử vong và khoảng 108.000 tỷ đồng thiệt hại kinh tế mỗi năm là những con số cho thấy gánh nặng nghiêm trọng do thuốc lá gây ra tại Việt Nam. Trước yêu cầu bảo vệ sức khỏe cộng đồng, dự án Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Phòng, chống tác hại của thuốc lá đang được trình Quốc hội xem xét với nhiều nội dung đáng chú ý, hướng tới kiểm soát chặt chẽ các sản phẩm thuốc lá mới và hạn chế khả năng tiếp cận thuốc lá.

Từ những con số đáng lo ngại đến bước chuyển trong chính sách

Đằng sau mỗi điếu thuốc không chỉ là nguy cơ đối với sức khỏe của người hút, mà còn là những tổn thất âm thầm đối với gia đình và xã hội. Theo Tổ chức Y tế thế giới (WHO), thuốc lá gây ra hơn 100.000 ca tử vong mỗi năm tại Việt Nam, trong đó khoảng 18.800 ca liên quan đến phơi nhiễm khói thuốc thụ động. Thiệt hại kinh tế do thuốc lá ước tính khoảng 108.000 tỷ đồng mỗi năm, tương đương 1,1% GDP. Những con số này cho thấy phòng, chống tác hại của thuốc lá không chỉ là vấn đề sức khỏe cá nhân mà còn liên quan trực tiếp đến chất lượng nguồn nhân lực và sự phát triển bền vững của đất nước.

Luật Phòng, chống tác hại của thuốc lá năm 2012 đã đặt nền móng pháp lý quan trọng cho công tác kiểm soát thuốc lá tại Việt Nam. Qua hơn một thập kỷ thực hiện, yêu cầu bảo vệ sức khỏe cộng đồng ngày càng đặt ra những vấn đề mới, nhất là khi thị trường xuất hiện các sản phẩm chứa nicotine với hình thức đa dạng, cách thức quảng bá tinh vi và khả năng tiếp cận người trẻ ngày càng lớn.

Một bước ngoặt quan trọng đã được xác lập khi Quốc hội ban hành Nghị quyết số 173/2024/QH15 ngày 30/11/2024, quy định cấm sản xuất, kinh doanh, nhập khẩu, chứa chấp, vận chuyển và sử dụng thuốc lá điện tử, thuốc lá nung nóng từ năm 2025. Chính sách này thể hiện cách tiếp cận chủ động trước nguy cơ mới, thay vì chờ những hệ lụy sức khỏe lan rộng mới tăng cường biện pháp quản lý.

Tuy nhiên, một lệnh cấm chỉ thực sự phát huy tác dụng khi được thực thi đồng bộ, có khả năng nhận diện đúng sản phẩm, kiểm soát nguồn cung và phát hiện kịp thời hành vi vi phạm. Trong khi đó, sự thay đổi nhanh chóng về hình thức, thành phần và phương thức phân phối của các sản phẩm mới đặt ra yêu cầu tiếp tục hoàn thiện hành lang pháp lý.

Đó cũng là lý do dự án Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Phòng, chống tác hại của thuốc lá được thúc đẩy xây dựng. Ngày 22/6/2026, Chính phủ ban hành Nghị quyết số 160/NQ-CP, thống nhất hai chính sách lớn của dự án luật: cấm các hoạt động liên quan đến thuốc lá điện tử, thuốc lá nung nóng và các sản phẩm thuốc lá mới thuộc phạm vi điều chỉnh; đồng thời cấm trưng bày thuốc lá tại cơ sở bán buôn, bán lẻ.

Ngày 21/9/2026, dự án luật được Ủy ban Thường vụ Quốc hội cho ý kiến; ngày 4/10, Ủy ban Văn hóa và Xã hội của Quốc hội tổ chức thẩm tra. Đến ngày 21/10/2026, dự án được trình tại Kỳ họp thứ Hai, Quốc hội khóa XVI. Quá trình này cho thấy yêu cầu kiểm soát thuốc lá đang được đặt trong một khuôn khổ chính sách toàn diện hơn, hướng đến cả sản phẩm, hoạt động kinh doanh và khả năng tiếp cận của người tiêu dùng.

Không chỉ cấm sản phẩm mới, mà phải giảm sức hấp dẫn của thuốc lá

Điểm đáng chú ý của dự án luật là hướng tiếp cận không chỉ tập trung vào hành vi sử dụng, mà còn xem xét những yếu tố khiến thuốc lá tiếp tục hiện diện và thu hút người tiêu dùng.

Đối với thuốc lá điện tử, thuốc lá nung nóng và các sản phẩm mới thuộc phạm vi dự thảo, việc làm rõ khái niệm, hành vi bị cấm và trách nhiệm của các tổ chức, cá nhân có ý nghĩa quan trọng trong khắc phục khoảng trống quản lý. Đặc biệt, hoạt động quảng bá, mua bán qua mạng xã hội và các kênh phân phối không chính thức đòi hỏi sự phối hợp chặt chẽ giữa các lực lượng chức năng, tránh tình trạng sản phẩm bị cấm vẫn tiếp cận người dùng dưới những hình thức khó nhận diện.

Với thuốc lá truyền thống, đề xuất cấm trưng bày tại cơ sở bán buôn, bán lẻ cũng thu hút sự quan tâm. Nếu được thông qua, quy định này sẽ hạn chế việc thuốc lá được giới thiệu trực quan tại điểm bán như một mặt hàng tiêu dùng thông thường, qua đó góp phần giảm mức độ hiện diện và sức hấp dẫn của sản phẩm. Đây là hướng tiếp cận chú trọng phòng ngừa, tác động đến môi trường lựa chọn của người tiêu dùng thay vì chỉ xử lý khi hành vi sử dụng đã xảy ra.

Trong quá trình thẩm tra, vấn đề tăng diện tích cảnh báo sức khỏe trên bao bì thuốc lá cũng được đặt ra. Đề xuất nghiên cứu nâng diện tích cảnh báo lên mức ít nhất 85% diện tích mỗi mặt chính của bao bì, hoặc xây dựng lộ trình tăng lên mức 85–100%, hướng đến làm nổi bật hơn thông tin về nguy cơ sức khỏe. Đây là nội dung đề xuất trong quá trình hoàn thiện dự thảo, chưa phải quy định đã có hiệu lực.

Những chính sách này cho thấy phòng, chống tác hại của thuốc lá cần được triển khai trên nhiều tầng nấc: ngăn chặn nguồn cung sản phẩm bị cấm, hạn chế quảng bá và sức hấp dẫn của thuốc lá, nâng cao nhận thức và tạo điều kiện để người dân thay đổi hành vi.

Dẫu vậy, hoàn thiện pháp luật mới là một nửa chặng đường. Trên thực tế, hiệu quả chính sách còn phụ thuộc vào năng lực kiểm tra, giám sát, sự phối hợp giữa các cơ quan và tính nghiêm minh trong xử lý vi phạm. Các quy định về môi trường không khói thuốc tại nơi làm việc, cơ sở y tế, trường học và địa điểm công cộng cũng cần được thực hiện thực chất, thay vì chỉ dừng ở biển báo hay các đợt tuyên truyền.

Mỗi cơ quan, đơn vị cần duy trì nội quy, phân công trách nhiệm và thường xuyên kiểm tra việc chấp hành; mỗi cá nhân cần tôn trọng quyền được sống, học tập và làm việc trong môi trường không khói thuốc của người khác. Cùng với đó, hoạt động tư vấn, hỗ trợ cai thuốc và truyền thông khoa học cần được tăng cường, đặc biệt với thanh thiếu niên và những người có nguy cơ lệ thuộc nicotine.

Sửa đổi Luật Phòng, chống tác hại của thuốc lá vì thế không đơn thuần là bổ sung những điều khoản mới, mà là cơ hội để chuyển từ kiểm soát thụ động sang phòng ngừa chủ động, từ tuyên truyền đơn lẻ sang thực thi có trách nhiệm và giám sát thường xuyên. Khi quy định pháp luật đủ rõ, được thực hiện nghiêm và nhận được sự đồng hành của cộng đồng, mục tiêu giảm tác hại của thuốc lá mới có thể chuyển hóa thành những thay đổi cụ thể trong đời sống.

Bảo vệ sức khỏe cộng đồng không thể chờ đến khi những tổn thất xảy ra mới hành động. Chặn nguy cơ từ sớm, giảm sức hấp dẫn của thuốc lá và bảo đảm pháp luật đi vào thực tiễn chính là những bước đi cần thiết để hướng tới một môi trường sống an toàn, lành mạnh hơn cho mọi người.