Đăng ký nhận tin
Thứ Năm, ngày 19/11/2026

Ứng dụng AI: Những bài toán nghiệp vụ từ thực tiễn kiểm toán

Đang nạp audio...

(sav.gov.vn) - Ứng dụng dữ liệu lớn và trí tuệ nhân tạo (AI) trong kiểm toán thuế, bảo hiểm xã hội, y tế… đang mở ra những cách tiếp cận mới trong khai thác, phân tích dữ liệu và nhận diện rủi ro. Từ những kết quả bước đầu tại các đơn vị, yêu cầu đặt ra đối với Kiểm toán nhà nước (KTNN) là tập hợp kinh nghiệm, chuẩn hóa phương pháp thành những bài toán nghiệp vụ lớn, có dữ liệu đầu vào, quy trình xử lý, cơ chế kiểm chứng và sản phẩm đầu ra rõ ràng. Đây là cơ sở để từng bước hình thành các công cụ hỗ trợ dùng chung, tạo chuyển biến thực chất trong hoạt động kiểm toán toàn Ngành.

Phó Tổng Kiểm toán nhà nước Bùi Quốc Dũng phát biểu khai mạc Tọa đàm. Ảnh: TL

AI mở rộng khả năng nhận diện rủi ro trong kiểm toán

Tại Tọa đàm “Trao đổi kinh nghiệm trong việc ứng dụng trí tuệ nhân tạo, thảo luận và đề xuất các bài toán nghiệp vụ lớn phục vụ việc ứng dụng AI trong hoạt động kiểm toán”, Phó Kiểm toán trưởng KTNN khu vực IV Võ Văn Thọ cho biết, năm 2026, đơn vị thực hiện kiểm toán chuyên đề về quản lý, sử dụng kinh phí mua sắm thường xuyên và kinh phí đầu tư tại các cơ sở y tế công lập trên địa bàn TP. Hồ Chí Minh giai đoạn 2024-2025, với 27 bệnh viện, 10 dự án đầu tư và 2 cơ quan quản lý cấp sở; dự toán mua sắm thường xuyên của các bệnh viện trong 2 năm khoảng 44.000 tỷ đồng.

Đây là cuộc kiểm toán mua sắm vật tư, thiết bị y tế đầu tiên do đơn vị thực hiện. Khó khăn không chỉ ở quy mô hồ sơ mà còn ở tính chuyên ngành sâu của lĩnh vực. Mỗi gói thầu có thể gồm hàng trăm lô hàng; mỗi lô có hồ sơ dự thầu của nhiều nhà thầu, hợp đồng, biên bản giao nhận, nghiệm thu, chứng từ thanh toán và dữ liệu kho. Nhiều mặt hàng có giá trị lớn nhưng ít lặp lại giữa các kỳ, các bệnh viện; đặc tính kỹ thuật và giá của thuốc, vật tư, thiết bị y tế chuyên biệt khác nhau, thậm chí có mặt hàng chỉ có một nhà cung cấp. Việc xác lập giá tham chiếu và đánh giá tính cạnh tranh vì thế đòi hỏi phải đối chiếu nhiều nguồn thông tin.

Trước khối lượng tài liệu lớn, chủ yếu là bản quét, Đoàn kiểm toán đã ứng dụng AI xuyên suốt các giai đoạn chuẩn bị, thực hiện và lập báo cáo; hỗ trợ số hóa, đối chiếu số liệu, rà soát hồ sơ, chuẩn hóa dữ liệu và nhận diện các nội dung bất thường, cần làm rõ. Đáng chú ý, khoảng 98.400 dòng dữ liệu hải quan và hóa đơn nhà sản xuất đã được đưa về cùng cấu trúc để phục vụ phân tích. Kết quả phân tích báo giá cho thấy, hơn 200 mặt hàng có báo giá đối chứng cao hơn báo giá được chọn theo những tỷ lệ cố định như 10%, 3% hoặc 1% - dấu hiệu cần kiểm tra về tính độc lập của báo giá. Việc ghép chuỗi chứng từ thuốc nhập khẩu theo từng lô cũng cho thấy gần 90% số lượng thuốc nhận về được ghi theo giấy phép cấp cho một cơ sở khác; phân tích tỷ lệ thực hiện hợp đồng giúp khoanh vùng hơn 100 mặt hàng được mua thêm có giá vượt ngưỡng tham chiếu 30%.

Ông Thọ chia sẻ, phương pháp truyền thống buộc kiểm toán viên (KTV) chọn mẫu vì khối lượng hồ sơ và kết quả phụ thuộc vào mẫu được chọn. “Với việc ứng dụng AI, giá trị quan trọng nhất nằm ở khả năng định hướng. Thay vì đọc dàn trải toàn bộ hồ sơ rồi mới nhận ra vấn đề, hoặc sa vào chi tiết ở những hồ sơ ít rủi ro, kiểm toán viên được chỉ dẫn đến đúng gói thầu, đúng mặt hàng và đúng câu hỏi cần làm rõ. Nguồn lực có hạn của Đoàn nhờ đó được tập trung vào việc xác minh, làm việc với đơn vị và đánh giá bản chất nghiệp vụ” - ông Thọ khẳng định.

Ở lĩnh vực bảo hiểm, Phó Kiểm toán trưởng KTNN chuyên ngành VI Đỗ Văn Tá cho hay, đơn vị đã triển khai kiểm toán Bảo hiểm xã hội Việt Nam năm 2025 với phương thức thu thập, lưu trữ tập trung dữ liệu lớn tại Trung tâm Dữ liệu của KTNN. Qua phân tích, Đoàn kiểm toán nhận diện các nhóm rủi ro như hồ sơ thanh toán chế độ trùng trên nhiều địa bàn; người đã nghỉ việc vẫn phát sinh hồ sơ hưởng; người đóng trùng chế độ; vi phạm điều kiện hưởng bảo hiểm xã hội một lần; chi bảo hiểm y tế không đúng định mức hoặc trùng lặp. Dữ liệu tập trung còn giúp bước đầu đánh giá những vấn đề ở cấp độ chính sách, gồm độ bao phủ tham gia bảo hiểm xã hội, cơ cấu chi bảo hiểm y tế tập trung vào một số nhóm chi phí chưa phù hợp và nguy cơ mất cân đối quỹ bảo hiểm y tế do chi phí khám, chữa bệnh tăng cao.

Tại lĩnh vực thuế, đại diện KTNN khu vực IX cho biết, đơn vị đã triển khai phương pháp liên kết dữ liệu hóa đơn điện tử, tờ khai thuế, chứng từ thu tiền và thông tin người nộp thuế. Đối với giao dịch liên kết, hồ sơ được đối chiếu gồm phụ lục kê khai giao dịch liên kết, báo cáo tài chính và tài liệu chứng minh các khoản chi phí liên quan. Dữ liệu được chuẩn hóa, liên kết theo mã số thuế hoặc mã thay thế khi ẩn danh hóa; đồng thời kiểm tra kỳ dữ liệu, bản ghi trùng, trường thông tin còn thiếu và tình trạng hóa đơn điều chỉnh, thay thế. AI có thể hỗ trợ tổng hợp quy định, điều kiện áp dụng, thời điểm hiệu lực và danh mục hồ sơ cần kiểm tra.

Cách tiếp cận này cũng được đơn vị vận dụng trong kiểm toán đấu thầu, mua sắm thiết bị. AI hỗ trợ lập bảng đối chiếu giữa yêu cầu trong hồ sơ mời thầu, cam kết của nhà thầu, tài liệu kỹ thuật của nhà sản xuất, hợp đồng và kết quả nghiệm thu. Việc đối chiếu được thực hiện theo đúng hãng sản xuất, mã hiệu, cấu hình và phiên bản tài liệu; các nghĩa vụ về bảo hành, bảo trì, đào tạo, chuyển giao công nghệ, tiến độ giao hàng và thanh toán cũng được rà soát xuyên suốt.

Tại KTNN khu vực XII, việc ứng dụng công nghệ được phát triển theo hướng chuẩn hóa thành các công cụ hỗ trợ nghiệp vụ. Đơn vị xây dựng các bộ hướng dẫn chuyên biệt cho trợ lý AI, phục vụ soạn thảo biên bản họp, tờ trình, công văn, thông báo, quyết định, kế hoạch và tra cứu căn cứ pháp lý. Đối với hồ sơ giấy, hồ sơ quét, đơn vị sử dụng công nghệ nhận dạng ký tự quang học (OCR) để chuyển tài liệu thành văn bản, bảng tính có thể tìm kiếm. Công cụ NotebookLM được sử dụng để hỏi đáp trên tập hồ sơ từng đơn vị, câu trả lời có dẫn vị trí trang để KTV kiểm tra lại. Với dữ liệu lớn, AI hỗ trợ viết mã Python sử dụng pandas để làm sạch, tổng hợp, kiểm tra chéo dữ liệu nhiều nguồn và lập báo cáo trực quan bằng Power BI, Power Query; mã xử lý được lưu lại để kiểm tra và sử dụng cho các cuộc kiểm toán tiếp theo.

Quang cảnh Phiên thảo luận tại Tọa đàm. Ảnh: TL

Đề xuất các bài toán lớn cần ưu tiên triển khai

Từ kinh nghiệm kiểm toán mua sắm y tế, KTNN khu vực IV đề xuất 3 bài toán.  Một là, bài toán đối chiếu tự động chuỗi hồ sơ mua sắm công; bắt đầu từ khâu lựa chọn nhà thầu, đối chiếu với quy định có hiệu lực tại thời điểm phát sinh, sau đó kết nối nhu cầu, dự toán và báo giá, hồ sơ mời thầu, hồ sơ dự thầu, hợp đồng, nghiệm thu, nhập kho và thanh toán theo từng mặt hàng.

Hai là, bài toán cơ sở dữ liệu giá tham chiếu liên bệnh viện. Cơ sở dữ liệu được xây dựng trên bộ mã chuẩn thuốc, vật tư, thiết bị y tế, tích lũy từ dữ liệu đã chuẩn hóa qua các cuộc kiểm toán, để các đoàn sau không phải xử lý lại từ đầu; đặc biệt hữu ích với các mặt hàng ít lặp lại hoặc chỉ có một nhà cung cấp.

Ba là, bài toán hồ sơ rủi ro nhà thầu; tổng hợp lịch sử trúng thầu, xử lý vi phạm và thực hiện hợp đồng từ Hệ thống mạng đấu thầu quốc gia và các nguồn công khai.

Trong khi đó, KTNN chuyên ngành VI đề xuất bài toán ứng dụng AI trong phân tích, đánh giá việc quản lý các quỹ bảo hiểm xã hội, bảo hiểm y tế và bảo hiểm thất nghiệp. Mục tiêu là xây dựng bộ công cụ triển khai nội bộ tại Trung tâm Dữ liệu của KTNN, phân tích toàn bộ dữ liệu thu, chi để nhận diện rủi ro, khoanh vùng trọng yếu và đánh giá tính bền vững của từng quỹ.

Từ kinh nghiệm kiểm toán thuế và mua sắm thiết bị, KTNN khu vực IX đề xuất bốn bài toán: Kết nối hóa đơn điện tử, tờ khai thuế, thông tin người nộp thuế và các nguồn dữ liệu liên quan nhằm truy vết giao dịch; đối chiếu hồ sơ xuyên suốt quá trình thực hiện gói thầu theo đúng phiên bản tài liệu; liên kết hồ sơ sản phẩm, hợp đồng, chứng từ giao dịch, hồ sơ nhập khẩu và thông tin đăng ký doanh nghiệp; xây dựng thư viện nghiệp vụ và công cụ tra cứu có khả năng truy xuất nguồn gốc dữ liệu, tài liệu gốc.

Ở cấp độ Ngành, KTNN khu vực XII đề xuất bốn nhóm bài toán dùng chung: Phân tích dữ liệu lớn phát hiện dấu hiệu gian lận thuế, thất thu ngân sách; trợ lý pháp lý và nghiệp vụ KTNN; cơ sở dữ liệu giá thuốc, vật tư y tế và cảnh báo giá bất thường; AI hỗ trợ kiểm soát chất lượng, thẩm định biên bản, báo cáo kiểm toán.

Các đại biểu trao đổi tại Tọa đàm. Ảnh: TL

Lấy nghiệp vụ làm nền tảng, công nghệ làm công cụ

Theo Phó Tổng Kiểm toán nhà nước Bùi Quốc Dũng, các KTNN khu vực cần tăng cường chia sẻ kinh nghiệm, lựa chọn những cách làm hiệu quả để nghiên cứu, xây dựng thành các bài toán nghiệp vụ chung, trước mắt tập trung vào những lĩnh vực có nhiều tương đồng giữa các khu vực như thuế và mua sắm thiết bị y tế.

Với kiểm toán thuế, yêu cầu không chỉ dừng ở khai thác dữ liệu của cơ quan thuế để tìm dấu hiệu bất thường mà phải xây dựng được hệ thống chỉ tiêu rủi ro và cơ chế đối chiếu nhiều nguồn dữ liệu. Các đơn vị cần thống nhất phạm vi khai thác, tránh quá rộng, gây khó khăn trong xử lý hoặc quá hẹp khiến thiếu thông tin phục vụ phân tích. Về lâu dài, cần nghiên cứu kết hợp dữ liệu cơ quan thuế với thông tin tín dụng từ Trung tâm Thông tin tín dụng Quốc gia Việt Nam (CIC), ngân hàng thương mại, hải quan và các cơ quan liên quan. Việc đối chiếu đa nguồn sẽ giúp KTNN mở rộng khả năng nhận diện những rủi ro mà dữ liệu riêng của ngành thuế chưa phản ánh đầy đủ.

Hoạt động kiểm toán phải tập trung đúng trọng tâm, trọng điểm, đi sâu khai thác những vấn đề cốt lõi trong quản lý nhà nước, nhất là các lĩnh vực tiềm ẩn rủi ro cao. Để đáp ứng yêu cầu này, kiểm toán viên cần không ngừng nâng cao năng lực chuyên môn, kỹ năng phân tích, khai thác dữ liệu và ứng dụng AI nhằm phát hiện những vấn đề mà phương pháp kiểm toán truyền thống khó nhận diện. Việc ứng dụng AI  chỉ cần giải quyết hiệu quả một khâu, một công đoạn nghiệp vụ cụ thể, tạo ra giá trị thiết thực cũng đã là thành công. Thời gian tới, KTNN sẽ đặt hàng các đề tài nghiên cứu cấp Ngành, với sự tham gia, phối hợp của nhiều đơn vị, hướng tới phát triển những sản phẩm có khả năng ứng dụng chung trong toàn Ngành.

Phó Tổng Kiểm toán nhà nước Bùi Quốc Dũng

Nhấn mạnh yêu cầu triển khai thực chất, Phó Tổng Kiểm toán nhà nước cho rằng, trọng tâm nghiên cứu phải là xây dựng quy trình và bài toán nghiệp vụ. Các KTNN khu vực cần chủ động nghiên cứu, đề xuất yêu cầu nghiệp vụ; Cục Công nghệ thông tin tham gia ngay từ đầu để tư vấn khả năng đáp ứng của công nghệ, đánh giá tính khả thi và tiếp nhận chuyển hóa thành phần mềm. Nguồn lực nghiên cứu cần ưu tiên cho xây dựng bài toán nghiệp vụ, đồng thời bố trí kinh phí phát triển các mô hình thử nghiệm để đánh giá trước khi triển khai rộng.

Xây dựng những bài toán nghiệp vụ lớn không chỉ là bước đi trong ứng dụng công nghệ, mà còn là cơ hội để KTNN đổi mới tư duy và phương thức hoạt động. Khi dữ liệu được khai thác có hệ thống, kinh nghiệm được chia sẻ và công nghệ được đặt đúng vào yêu cầu nghiệp vụ, năng lực kiểm toán sẽ được nâng lên. Đích đến không chỉ là phát hiện nhiều hơn những dấu hiệu bất thường, mà còn góp phần nâng cao tính minh bạch, kỷ luật và hiệu quả trong quản lý, sử dụng tài chính công, tài sản công./

Trong một lĩnh vực có phạm vi rộng, chuyên môn sâu và rủi ro phân tán như mua sắm vật tư, thiết bị y tế, AI không chỉ hỗ trợ thao tác mà còn là điều kiện để KTV tiếp cận những vùng rủi ro mà phương pháp chọn mẫu khó chạm tới. Giá trị đó chỉ trở thành bằng chứng kiểm toán khi mọi đầu ra được kiểm chứng trên chứng từ gốc và có lưu vết đầy đủ. Ưu tiên trước mắt là xác lập môi trường, quy định sử dụng AI; chuẩn hóa dữ liệu, mẫu dùng chung và thí điểm bài toán đối chiếu chuỗi hồ sơ mua sắm công .

KTNN khu vực IV

Việc ứng dụng AI, phân tích dữ liệu lớn mở ra khả năng hỗ trợ các công việc như tra cứu, trích xuất thông tin, phân tích dữ liệu trên phạm vi rộng, nhận diện mối quan hệ và khoanh vùng được các rủi ro, bất thường để kiểm tra có trọng tâm; ngoài ra giúp kiểm toán mở rộng phạm vi kiểm tra, giảm phụ thuộc vào chọn mẫu thủ công.

KTNN chuyên ngành VI

4 nguyên tắc cốt lõi khi triển khai AI: Lấy dữ liệu làm trung tâm; lấy công nghệ làm công cụ hỗ trợ; lấy phân tích rủi ro làm phương pháp; lấy KTV làm chủ thể quyết định cuối cùng.

KTNN khu vực XI

Sử dụng AI phải gắn với kiểm soát chất lượng: Dữ liệu được phép xử lý, thông tin trích xuất đối chiếu được với dữ liệu gốc và kiểm toán viên hiểu giới hạn công cụ. Các yêu cầu về bảo mật, tránh phụ thuộc và xét đoán nghề nghiệp phải được thực hiện ở từng khâu.

KTNN khu vực IX

Lượt xem: 50