(sav.gov.vn) - Trong bối cảnh yêu cầu nâng cao hiệu lực, hiệu quả quản trị quốc gia ngày càng cấp thiết, Kiểm toán nhà nước (KTNN) đang đẩy mạnh đổi mới toàn diện cả về tư duy, phương thức hoạt động và mô hình tổ chức. Không chỉ thực hiện chức năng kiểm tra, giám sát tài chính công, tài sản công, KTNN ngày càng khẳng định vai trò là thiết chế quan trọng góp phần hoàn thiện thể chế, phòng ngừa rủi ro, khơi thông nguồn lực và kiến tạo phát triển bền vững.

Yêu cầu cao, thách thức lớn

Hơn ba thập kỷ xây dựng và phát triển, KTNN đã khẳng định vị thế là một trong những công cụ quan trọng của Đảng và Nhà nước trong việc bảo đảm kỷ luật, kỷ cương tài chính công, phòng, chống tham nhũng, lãng phí, tiêu cực.

Tuy nhiên, trước những yêu cầu mới của công cuộc phát triển đất nước, nhiệm vụ đặt ra đối với KTNN không chỉ dừng lại ở việc phát hiện sai phạm, kiến nghị xử lý tài chính hay đánh giá tính tuân thủ pháp luật. Thực tiễn đòi hỏi hoạt động kiểm toán phải tham gia sâu hơn vào tiến trình quản trị quốc gia, góp phần nhận diện sớm nguy cơ, cảnh báo rủi ro và đề xuất giải pháp hoàn thiện cơ chế, chính sách.

Tại cuộc làm việc với Đảng ủy KTNN mới đây, Phó Chủ tịch Quốc hội Nguyễn Thị Hồng nêu rõ, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm đã nhiều lần nhấn mạnh yêu cầu thực hành tiết kiệm, chống lãng phí, khơi thông các nguồn lực cho phát triển đất nước; coi đây là một trong những nhiệm vụ đặc biệt quan trọng nhằm nâng cao hiệu quả quản trị quốc gia, huy động và sử dụng hiệu quả mọi nguồn lực cho phát triển. Cùng với đó là yêu cầu nâng cao hiệu lực, hiệu quả quản lý tài chính công, tài sản công; nâng cao chất lượng chính sách tài khóa, đầu tư công và bảo đảm an ninh tài chính quốc gia. Trong bối cảnh đó, KTNN cần được đặt ở vị trí cao hơn trong hệ thống quản trị quốc gia hiện đại.

Thực tiễn cũng cho thấy, trước những thay đổi lớn về thể chế, tổ chức bộ máy, mô hình chính quyền địa phương hai cấp, yêu cầu chuyển đổi số và ứng dụng trí tuệ nhân tạo, hoạt động của KTNN đang đứng trước nhiều nhiệm vụ và thách thức mới.

Việc sắp xếp, tinh gọn tổ chức bộ máy theo mô hình chính quyền địa phương hai cấp khiến số lượng đầu mối kiểm toán tại địa phương tăng mạnh. Nếu trước đây chỉ có hơn 700 đơn vị ngân sách cấp huyện cần kiểm toán quyết toán thì nay con số này đã tăng lên hơn 3.300 đơn vị cấp xã, trong khi nguồn nhân lực của KTNN không tăng. Đặc biệt, Luật Ngân sách nhà nước năm 2025 đã rút ngắn đáng kể thời hạn phê chuẩn quyết toán, buộc KTNN phải hoàn thành kiểm toán quyết toán ngân sách địa phương trước ngày 30/6 hằng năm. Nếu vẫn duy trì phương thức tổ chức kiểm toán truyền thống, áp lực đối với Ngành sẽ là rất lớn.

Song hành với áp lực về quy mô là những thách thức về chất lượng kiểm toán. Thực hiện Kết luận số 18-KL/TW và Chỉ thị số 16/CT-TTg, KTNN được yêu cầu không chỉ kiểm toán quyết toán dự án mà còn phải đánh giá toàn diện hiệu quả đầu tư sau khi dự án hoàn thành và đưa vào khai thác, sử dụng.

Tuy nhiên, Phó Tổng Kiểm toán nhà nước Hà Thị Mỹ Dung cho biết, thời gian qua KTNN mới chủ yếu thực hiện các cuộc kiểm toán dự án đơn lẻ trong quá trình đầu tư, chưa triển khai nhiều cuộc kiểm toán chuyên đề chuyên sâu đánh giá hiệu quả đầu tư sau khi dự án hoàn thành, bàn giao và đưa vào vận hành. Vì vậy, hiệu quả đầu tư sau khai thác của nhiều dự án vẫn chưa được đánh giá đầy đủ.

Hạ tầng dữ liệu thiếu đồng bộ cũng đang trở thành rào cản đối với hoạt động kiểm toán hiện đại. Hệ thống cơ sở dữ liệu quốc gia và cơ sở dữ liệu chuyên ngành của các cơ quan quản lý còn thiếu, chưa đồng bộ; đồng thời chưa có cơ chế pháp lý đầy đủ về cung cấp dữ liệu điện tử cũng như trao đổi, chia sẻ, kết nối trực tiếp dữ liệu giữa đơn vị được kiểm toán với KTNN.

Không chỉ vậy, công tác theo dõi, kiểm tra việc thực hiện kết luận, kiến nghị kiểm toán cũng gặp nhiều khó khăn khi thực hiện sáp nhập, hợp nhất Bộ, ngành, địa phương và tổ chức chính quyền địa phương hai cấp. Nhiều kiến nghị kiểm toán không còn tính khả thi hoặc khó thực hiện do những nguyên nhân khách quan, bất khả kháng, trong khi chưa có quy trình pháp lý thống nhất để xử lý các trường hợp này.

Chủ động đổi mới, thực hiện tốt sứ mệnh đồng hành, kiến tạo

Trước những yêu cầu mới và thách thức lớn, chỉ đạo tại buổi làm việc, Phó Chủ tịch Quốc hội Nguyễn Thị Hồng nhấn mạnh, KTNN cần tiếp tục đổi mới mạnh mẽ hoạt động kiểm toán theo hướng nâng cao chất lượng, hiệu quả và gia tăng giá trị; chuyển từ tư duy “hậu kiểm, bắt lỗi” sang tư duy “đồng hành, phòng ngừa, kiến tạo phát triển và quản trị rủi ro từ sớm, từ xa”; đồng thời lấy việc khơi thông nguồn lực, nâng cao hiệu quả phân bổ vốn và tài sản công làm thước đo chất lượng hoạt động kiểm toán.

Đây cũng là định hướng được lãnh đạo KTNN quán triệt và chỉ đạo toàn Ngành triển khai quyết liệt bằng nhiều giải pháp đổi mới căn cơ, thể hiện tư duy quản trị ngày càng chủ động, hiện đại và hướng tới giá trị gia tăng cao hơn.

Ngay trong quá trình xây dựng Kế hoạch kiểm toán năm 2027 và Kế hoạch kiểm toán trung hạn giai đoạn 2027-2029, KTNN xác định tiếp tục tập trung phát hiện những bất cập của cơ chế, chính sách; những điểm nghẽn, rào cản ảnh hưởng đến động lực phát triển kinh tế để kiến nghị hoàn thiện, bảo đảm “vừa quản lý chặt chẽ, vừa kiến tạo phát triển, huy động tối đa nguồn lực cho phát triển, tạo không gian phát triển mới”.

Tổng Kiểm toán nhà nước Nguyễn Hữu Nghĩa nhấn mạnh, KTNN sẽ chuyển nhanh, chuyển mạnh và chuyển vững chắc sang kiểm toán hoạt động, kiểm toán đánh giá hiệu quả các dự án sử dụng nguồn lực công, đặc biệt là các dự án quan trọng quốc gia, các chương trình mục tiêu quốc gia; quan trọng hơn là đánh giá việc thực hiện các chủ trương, chính sách lớn của Đảng và Nhà nước về phát triển kinh tế - xã hội.

Với định hướng đó, KTNN đã đề xuất Quốc hội, Ủy ban Thường vụ Quốc hội xem xét bổ sung các cuộc kiểm toán chuyên đề chuyên sâu đánh giá hiệu quả đầu tư đối với dự án sử dụng vốn ngân sách nhà nước vào Kế hoạch kiểm toán năm 2026, nhằm tăng cường kỷ luật, kỷ cương, kiên quyết phòng, chống tham nhũng, lãng phí trong đầu tư công.

Đặc biệt, KTNN đã chủ động nghiên cứu, ban hành Bộ tiêu chí đánh giá hiệu quả đầu tư công, nhất là hiệu quả sau khi dự án đi vào khai thác, sử dụng. “Đây là khung tiêu chí chung của toàn Ngành. Căn cứ vào Bộ tiêu chí đó, các đơn vị thực hiện nhiệm vụ kiểm toán xác định tiêu chí cụ thể đối với từng dự án” - Vụ trưởng Vụ Tổng hợp Hoàng Văn Lương cho biết.

Bên cạnh đó, KTNN cũng đang thí điểm ứng dụng trí tuệ nhân tạo trong phân tích dữ liệu kiểm toán, tăng cường kết nối, chia sẻ thông tin với đơn vị được kiểm toán và từng bước hướng tới mô hình kiểm toán trong môi trường số.

Trong lộ trình đổi mới, toàn Ngành đang khẩn trương tổng kết, đánh giá và sửa đổi, bổ sung Luật KTNN, đồng thời định hình chiến lược phát triển KTNN trong giai đoạn tới nhằm khắc phục những khó khăn, bất cập, tạo lập khuôn khổ pháp lý phù hợp cho sự phát triển của Ngành trong bối cảnh mới.

Chủ động đổi mới, tham gia từ sớm vào những vấn đề lớn của quốc gia chính là con đường để KTNN - cơ quan do Quốc hội thành lập, hoạt động độc lập và chỉ tuân theo pháp luật - trở thành một thiết chế quản trị quốc gia hiện đại, xứng tầm yêu cầu phát triển mới của đất nước./.