(sav.gov.vn) - Trong nhiều năm qua, hoạt động buôn lậu thuốc lá vẫn diễn biến phức tạp với nhiều thủ đoạn ngày càng tinh vi. Trước tình trạng này, các chuyên gia và cơ quan quản lý kiến nghị cần sớm sửa đổi hành lang pháp lý, đề xuất tăng mức xử phạt hành chính lên gấp 10 lần nhằm tạo tính răn đe, kết hợp siết chặt quản lý khâu bán lẻ và không gian mạng.

Tăng mức xử phạt

Thông kê hơn mười năm qua, các lực lượng chức năng cả nước đã phát hiện và xử lý hàng chục nghìn vụ vi phạm liên quan đến thuốc lá nhập lậu, thuốc lá giả. Tuy nhiên, hoạt động phi pháp này vẫn chưa có dấu hiệu hạ nhiệt. Hiện nay, các đối tượng liên tục thay đổi phương thức, lách luật bằng cách chia nhỏ lô hàng, thay đổi tuyến đường vận chuyển hoặc chuyển hướng tiêu thụ mạnh mẽ lên các nền tảng thương mại điện tử. Hậu quả để lại không chỉ là sự thất thu lớn cho ngân sách nhà nước, làm méo mó môi trường cạnh tranh mà còn đe dọa trực tiếp đến sức khỏe cộng đồng do hàng hóa không được kiểm định chất lượng.

Theo đánh giá của các cơ quan chức năng, nguyên nhân cốt lõi khiến vấn nạn này kéo dài là do hệ thống chế tài hiện hành chưa đủ sức răn đe. Cụ thể, mức xử phạt vi phạm hành chính quy định tại Nghị định số 98/2020/NĐ-CP (được sửa đổi bởi Nghị định số 17/2022/NĐ-CP) vẫn còn quá thấp so với biên độ lợi nhuận khổng lồ mà thuốc lá lậu mang lại. Nhiều đối tượng sẵn sàng nộp phạt, coi đây như một khoản "chi phí kinh doanh" thông thường. Thêm vào đó, việc quy định ngưỡng xử lý hình sự dựa trên số lượng hàng hóa vô tình tạo ra kẽ hở để giới buôn lậu đối phó bằng thủ đoạn không tích trữ số lượng lớn tại một địa điểm.

Trước thực trạng báo động đó, các chuyên gia kinh tế và pháp lý đồng loạt đề xuất cần nhanh chóng sửa đổi Nghị định số 98/2020/NĐ-CP. Điểm nhấn của đề xuất là nâng mức phạt khởi điểm lên gấp nhiều lần, tối thiểu gấp 10 lần so với mức hiện hành, đảm bảo chi phí vi phạm phải cao hơn hẳn lợi nhuận thu được. Đồng thời, cơ quan làm luật cần nghiên cứu áp dụng cơ chế phạt lũy tiến đối với các hành vi tái phạm và điều chỉnh linh hoạt ngưỡng xử lý hình sự.

Song song với việc tăng nặng chế tài, cơ quan quản lý nhấn mạnh tầm quan trọng của việc kiểm soát chặt chẽ khâu tiêu thụ. Hệ thống bán lẻ được xem là "điểm nghẽn" mang tính quyết định; khi thị trường không còn đầu ra, hoạt động buôn lậu tất yếu sẽ bị triệt tiêu. Ngoài ra, việc ứng dụng công nghệ, phối hợp liên ngành giữa quản lý thị trường và công an để rà soát, triệt phá các đường dây tiêu thụ thuốc lá trên không gian mạng cũng là nhiệm vụ cấp bách trong bối cảnh thương mại điện tử bùng nổ như hiện nay.

Siết chặt khung pháp lý

Bên cạnh các chế tài mạnh, kinh nghiệm quốc tế cũng cho thấy nhiều quốc gia đang lựa chọn điều chỉnh cách thức quản lý nhằm hài hòa lợi ích nhưng cũng tăng cường phòng, chống buôn lậu thuốc lá, hạn chế thất thu ngân sách và bảo vệ người tiêu dùng.

Điểm chung các quốc gia là việc siết chặt khung pháp lý, xây dựng tiêu chuẩn kỹ thuật, tăng thẩm định khoa học và kiểm soát chuỗi cung ứng. Mục tiêu không chỉ nhằm bảo vệ sức khỏe cộng đồng, mà còn là quản lý thị trường, chống buôn lậu, hạn chế thất thu ngân sách và bảo vệ người tiêu dùng trước những sản phẩm trôi nổi, không được kiểm chứng.

Tại Trung Quốc, cơ quan quản lý nước này đang xây dựng các tiêu chuẩn quốc gia bắt buộc đối với các sản phẩm thuốc lá nung nóng với thời gian dự tính trong 22 tháng. Điều này phản ánh cách tiếp cận có tính hệ thống của nước này khi xác định thuộc tính pháp lý của sản phẩm, sau đó xây dựng tiêu chuẩn kỹ thuật, rồi mới từng bước hoàn thiện cơ chế quản lý thị trường và chính sách thuế.

Đáng chú ý, Trung Quốc không chỉ quản lý sản phẩm cuối cùng, các tiêu chuẩn được xây dựng với thuốc lá nung nóng theo hướng bao quát cả điếu thuốc, thiết bị gia nhiệt, sản phẩm kết hợp, nguyên liệu, phụ gia, bao bì, ghi nhãn và các yêu cầu kỹ thuật liên quan. Cách làm này cho thấy nhà quản lý muốn kiểm soát toàn bộ chuỗi cung ứng, thay vì chỉ tập trung vào khâu bán lẻ.

Tương tự Trung Quốc, tuy nhiên Hoa Kỳ đã đi trước một bước khi xây dựng khung quản lý sớm hơn, đặc biệt đối với thuốc lá nung nóng và các sản phẩm nicotine mới. Cách tiếp cận của Mỹ đặt trọng tâm vào thẩm định khoa học trước khi cho phép sản phẩm lưu hành hoặc đưa ra thông tin về mức độ rủi ro.

Theo quy định của Cục quản lý Thực phẩm và Dược phẩm Mỹ (FDA), hồ sơ xin phép lưu hành sản phẩm thuốc lá mới phải cung cấp dữ liệu khoa học chứng minh sản phẩm phù hợp với yêu cầu bảo vệ sức khỏe cộng đồng.

Cách quản lý này cho thấy sản phẩm không thể chỉ dựa vào quảng cáo hoặc tuyên bố của doanh nghiệp. Muốn được đưa ra thị trường hoặc muốn truyền thông về khả năng giảm phơi nhiễm, sản phẩm phải đi qua quy trình xem xét dữ liệu về sức khỏe, hành vi sử dụng, nguy cơ gây nghiện, tác động với người không sử dụng và điều kiện kiểm soát sau lưu hành.

Về bản chất, cách thức quản lý của các quốc gia trên chính là bước chuyển từ giai đoạn định danh và thử nghiệm chính sách sang giai đoạn thiết lập quy chuẩn có tính ràng buộc cao. Khi tiêu chuẩn bắt buộc được ban hành, doanh nghiệp muốn tham gia thị trường phải đáp ứng điều kiện kỹ thuật rõ ràng hơn. Cơ quan chức năng cũng có căn cứ để kiểm tra, xử lý sản phẩm không đạt chuẩn, sản phẩm nhập lậu hoặc hàng hóa lưu thông ngoài hệ thống quản lý.