(sav.gov.vn) - Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) cảnh báo: Sau vẻ ngoài thời thượng và hương thơm ngọt ngào, thuốc lá điện tử cùng các sản phẩm nicotine thế hệ mới vẫn là chất gây nghiện mạnh, đặc biệt đe dọa sự phát triển não bộ của thanh thiếu niên.

Từ những hương vị trái cây ngọt ngào đến thiết kế nhỏ gọn như món đồ công nghệ, thuốc lá điện tử (vape) và các sản phẩm nicotine thế hệ mới đang được quảng bá rầm rộ như lựa chọn “an toàn hơn”, “ít độc hại” hoặc “hỗ trợ cai thuốc”. Tuy nhiên, đằng sau lớp vỏ hấp dẫn ấy vẫn là nicotine - chất gây nghiện mạnh, đang âm thầm kéo hàng triệu người trẻ vào vòng xoáy lệ thuộc nguy hiểm.

Chiến thuật tiếp thị tinh vi nhắm đến giới trẻ

Nhân Ngày Thế giới không thuốc lá 31/5/2026 với chủ đề “Vạch trần sự hấp dẫn giả tạo – Hành động để đẩy lùi nạn nghiện nicotine và thuốc lá”, Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) đã lên tiếng mạnh mẽ về những thủ đoạn marketing ngày càng tinh vi của ngành công nghiệp nicotine.

Khi thuốc lá điếu truyền thống bị kiểm soát chặt chẽ hơn, các sản phẩm thay thế như thuốc lá điện tử, thuốc lá nung nóng, túi nicotine và nicotine tổng hợp nhanh chóng chiếm lĩnh thị trường. Chúng được “hương vị hóa” với hơn 16.000 mùi hương khác nhau như dâu tây lạnh, kẹo bông, trà đào, bạc hà... kết hợp thiết kế thời thượng như USB, tai nghe hoặc phụ kiện thời trang. Những sản phẩm này đặc biệt nhắm đến giới trẻ qua mạng xã hội, nơi quảng cáo tràn lan mà ít đề cập đến rủi ro sức khỏe.

Theo WHO, hiện có hơn 100 triệu người sử dụng thuốc lá điện tử toàn cầu, trong đó ít nhất 15 triệu là trẻ em và thanh thiếu niên từ 13-15 tuổi. Nhiều nghiên cứu cho thấy, nicotine trong các sản phẩm này có thể chứa thêm chất độc hại, kim loại nặng như chì, cadmium, niken và các phụ gia hóa học khác.

Tại Việt Nam, dù tỷ lệ hút thuốc lá điếu ở nam giới trưởng thành đã giảm đáng kể sau hơn 13 năm thực thi Luật Phòng, chống tác hại của thuốc lá, nhưng nguy cơ từ các sản phẩm mới vẫn hiện hữu rõ nét, đặc biệt trong môi trường số. Nhiều học sinh, sinh viên bị thu hút bởi hình ảnh “sành điệu”, “hiện đại” mà không lường trước hậu quả lâu dài.

Tác hại nghiêm trọng và gánh nặng kinh tế - xã hội

Nicotine trong các sản phẩm thế hệ mới tác động trực tiếp lên não bộ, đặc biệt ở giai đoạn phát triển của thanh thiếu niên, gây suy giảm khả năng ghi nhớ, tập trung, kiểm soát hành vi và tăng nguy cơ lệ thuộc các chất gây nghiện khác sau này. Thuốc lá vẫn là thủ phạm gây ra hơn 8 triệu ca tử vong mỗi năm trên toàn cầu, trong đó khoảng 1,6 triệu ca do hút thuốc thụ động. Các bệnh liên quan bao gồm ung thư phổi, tim mạch, đột quỵ, phổi tắc nghẽn mạn tính, vô sinh và nhiều rối loạn sức khỏe tâm thần.

Thiệt hại kinh tế toàn cầu vượt 1.400 tỷ USD/năm. Tại Việt Nam, mỗi năm có khoảng 15,8 triệu người hút thuốc, gây hơn 100.000 ca tử vong (bao gồm cả hút chủ động và thụ động) và thiệt hại kinh tế lên tới hơn 108.000 tỷ đồng, tương đương khoảng 1,14% GDP. Nếu tính thêm tổn thất môi trường và các chi phí gián tiếp, con số này có thể vượt 2% GDP. Đây là gánh nặng lớn đối với ngân sách nhà nước, chi phí y tế và năng suất lao động – những vấn đề thuộc phạm vi giám sát quan trọng của ngành kiểm toán.

Trước thực trạng đó, Quốc hội đã ban hành Nghị quyết 173/2024/QH15, cấm hoàn toàn sản xuất, kinh doanh, nhập khẩu, vận chuyển, tàng trữ và sử dụng thuốc lá điện tử, thuốc lá nung nóng từ ngày 1/1/2025. Đây là bước tiến quan trọng, được WHO đánh giá cao, góp phần bảo vệ thế hệ trẻ và giảm thiểu rủi ro lâu dài cho nền kinh tế - xã hội. Nhiều địa phương đã đẩy mạnh tuyên truyền, kiểm tra và xử lý vi phạm trong năm 2026.

Tuy nhiên, thách thức vẫn còn lớn. Việc thực thi cần tiếp tục được siết chặt, đặc biệt trên môi trường mạng và tại các điểm bán lẻ. Các cơ quan kiểm toán nhà nước có vai trò quan trọng trong việc giám sát hiệu quả sử dụng nguồn lực từ Quỹ Phòng, chống tác hại của thuốc lá, đánh giá tính khả thi của các chính sách thuế và chế tài xử phạt.

Ngày Thế giới không thuốc lá không chỉ là dịp truyền thông mà còn là lời kêu gọi hành động mạnh mẽ từ chính sách đến cộng đồng. WHO kêu gọi các quốc gia tăng thuế thuốc lá, cấm quảng cáo và hương liệu hấp dẫn giới trẻ, đồng thời siết chặt quản lý các nền tảng số. Nhiều nước như Anh, Bỉ, Australia, Singapore và Thái Lan đã áp dụng các biện pháp nghiêm ngặt, từ cấm bán cho thế hệ sinh sau 2009 đến hạn chế chỉ bán theo đơn bác sĩ.

Tại Việt Nam, gia đình, nhà trường và xã hội cần nâng cao nhận thức: thuốc lá điện tử không phải là món đồ công nghệ vô hại hay biểu tượng cá tính. Phía sau những làn khói thơm và thiết kế hiện đại vẫn là chất độc nguy hiểm đang rình rập sức khỏe và tương lai của thế hệ trẻ.

Việc vạch trần những “cạm bẫy mật ngọt” này là trách nhiệm chung của toàn xã hội, góp phần xây dựng một Việt Nam khỏe mạnh, năng suất và phát triển bền vững. Mỗi cá nhân, đặc biệt là phụ huynh, giáo viên và thanh niên, hãy hành động ngay hôm nay để đẩy lùi nạn nghiện nicotine./.