(sav.gov.vn) - Hơn 275.000 lượt bệnh nhân được tư vấn cai nghiện trong giai đoạn 2015-2025 cho thấy nhu cầu đối với dịch vụ này là rất lớn. Tuy nhiên, hoạt động cai nghiện vẫn chưa được triển khai đồng đều, còn phụ thuộc nhiều vào nguồn lực hỗ trợ và chưa tạo thành dịch vụ thường xuyên tại phần lớn cơ sở khám, chữa bệnh. Đây là vấn đề cần được nghiên cứu, nhằm nhân rộng các mô hình cai nghiện, giúp người hút thuốc dễ dàng tiếp cận dịch vụ.

Từng bước hình thành mạng lưới cai nghiện

Công tác cai nghiện thuốc lá tại Việt Nam đã được đặt ra từ khá sớm. Nghị định số 77/2013/NĐ-CP ngày 17/7/2013 của Chính phủ quy định chi tiết một số nội dung của Luật Phòng, chống tác hại của thuốc lá, trong đó có các quy định về điều kiện thành lập và tổ chức hoạt động cai nghiện, tư vấn cai nghiện thuốc lá.

Cùng với đó, Bộ Y tế đã xây dựng và ban hành các tài liệu hướng dẫn chuyên môn về tư vấn, điều trị cai nghiện thuốc lá, gồm Hướng dẫn tư vấn điều trị cai nghiện thuốc lá, Sổ tay hướng dẫn tư vấn và điều trị cai nghiện thuốc lá, Cẩm nang tư vấn cai nghiện thuốc lá. Các tài liệu được phê duyệt, ban hành đã tạo cơ sở để các cơ sở y tế tham khảo và triển khai hoạt động tư vấn cai nghiện.

Mạng lưới nhân lực thực hiện công tác cái nghiện thuốc lá cũng từng bước được hình thành. Trong 13 năm qua, hoạt động tập huấn nâng cao năng lực tư vấn cai nghiện thuốc lá đã được triển khai tại 63 tỉnh, thành phố. Hơn 1.500 giảng viên nòng cốt và gần 3.000 cán bộ y tế tại 63 tỉnh, thành phố được đào tạo và cấp chứng chỉ hoàn thành khóa tập huấn về tư vấn, điều trị cai nghiện thuốc lá.

Đến nay, cả nước đã có mạng lưới các bệnh viện trực thuộc Bộ Y tế gồm 24 bệnh viện tổ chức hoạt động cai nghiện thuốc lá, trong đó có những bệnh viện chuyên khoa có liên quan đến các bệnh có sử dụng thuốc lá và có lượng bệnh nhân lớn như Bệnh 22 viện Bạch Mai, Bệnh viện Phổi trung ương, Bệnh viện Ung bướu Hà Nội, Bệnh viện Nhân dân Gia Định, Bệnh viện Trung ương Huế, Bệnh viện Y học cổ truyền trung ương, Bệnh viện đa khoa trung ương Quảng Nam, Bệnh viện Hữu nghị Việt Nam Cu Ba Đồng Hới. Bệnh viện Bạch Mai được xác định là bệnh viện nòng cốt hỗ trợ kỹ thuật về cai nghiện thuốc lá trong toàn quốc.

Những kết quả này tạo nền tảng quan trọng để chuyển hoạt động cai nghiện thuốc lá từ những chương trình hỗ trợ riêng lẻ thành một mạng lưới có đội ngũ được đào tạo, có tài liệu hướng dẫn chuyên môn và có các cơ sở y tế tham gia.

Đa dạng hóa mô hình, đưa dịch vụ đến gần cộng đồng

Theo báo cáo của Bộ Y tế, từ năm 2015 đến nay, hoạt động tư vấn cai nghiện thuốc lá chủ yếu được triển khai với sự hỗ trợ của Quỹ Phòng, chống tác hại của thuốc lá. Các mô hình được thực hiện theo nhiều hình thức, từ tư vấn qua điện thoại, tư vấn trực tiếp tại cơ sở khám, chữa bệnh đến thí điểm các mô hình tại cộng đồng.

Hiện người dân có nhu cầu cai nghiện được tư vấn và hỗ trợ miễn phí qua hai tổng đài 1800-6606 và 1800-1214, đồng thời có dịch vụ tư vấn tại 10 bệnh viện trên toàn quốc. Quỹ cũng đã hỗ trợ một số địa phương, tổ chức thí điểm phòng tư vấn cai nghiện tại các bệnh viện quận, huyện ở Thành phố Hồ Chí Minh trong giai đoạn 2017-2018.

Một hướng tiếp cận khác là đưa tư vấn cai nghiện đến gần hơn với người bệnh thông qua việc lồng ghép hoạt động này vào các dịch vụ y tế đang có. Giai đoạn 2021-2025, Quỹ phối hợp với Bệnh viện Bạch Mai triển khai thí điểm mô hình phòng khám, tư vấn cai nghiện lồng ghép vào phòng quản lý bệnh phổi tắc nghẽn mạn tính và hen phế quản tại một số cơ sở y tế tuyến huyện. Mục tiêu là tạo điều kiện để người hút thuốc dễ tiếp cận hơn với dịch vụ cai nghiện.

Tại cộng đồng, các mô hình cũng từng bước được thử nghiệm. Mô hình tư vấn cai nghiện tại tuyến y tế xã, phường được triển khai tại Thái Nguyên giai đoạn 2014-2017. Cùng với đó là chương trình xây dựng và thử nghiệm tính phù hợp, khả thi của hệ thống tin nhắn điện thoại hỗ trợ cai thuốc lá tại Việt Nam trong giai đoạn 2017-2019.

Trên cơ sở những kết quả thử nghiệm, mô hình tư vấn cai nghiện tại cộng đồng được phát triển thông qua đào tạo tư vấn ngắn về cai nghiện thuốc lá cho cán bộ y tế thôn bản, cộng tác viên tại các tỉnh, thành phố.

Bên cạnh các phương pháp tư vấn, hoạt động nghiên cứu những phương pháp y học cổ truyền hỗ trợ cai nghiện cũng được quan tâm. Từ năm 2015, Quỹ Phòng, chống tác hại của thuốc lá hỗ trợ Bệnh viện Y học cổ truyền Trung ương triển khai nghiên cứu thử nghiệm một số phương pháp hỗ trợ điều trị cai nghiện, gồm phương pháp dùng thuốc như viên ngậm, trà nhúng bỏ thuốc lá; phương pháp không dùng thuốc như dán nhĩ áp kết hợp xoa bóp, bấm huyệt. Các phương pháp này được nghiên cứu theo hướng có chi phí thấp hơn, qua đó góp phần tăng khả năng tiếp cận của người dân.

Mở rộng dịch vụ, theo kịp nhu cầu của người dân

Những nỗ lực trong thời gian qua đã mang lại những kết quả đáng ghi nhận. Theo kết quả điều tra hút thuốc lá ở người trưởng thành, tỷ lệ người dân được cán bộ y tế tư vấn bỏ thuốc tăng từ 40,5% năm 2015 lên 90% năm 2023. Dựa trên báo cáo của các bệnh viện nhận hỗ trợ của Quỹ, giai đoạn 2015-2025 có hơn 275.000 lượt bệnh nhân được tư vấn cai nghiện thuốc lá.

Đáng chú ý, nghiên cứu của Bệnh viện Bạch Mai về hiệu quả tư vấn cai nghiện thuốc lá qua tổng đài cho thấy 20,3% người hút thuốc cai thành công trong thời gian từ 12 tháng trở lên.

Những kết quả này cho thấy tư vấn và hỗ trợ cai nghiện có thể tạo ra tác động tích cực đối với người muốn từ bỏ thuốc lá.

Tuy nhiên, thực tiễn cho thấy, giữa nhu cầu và khả năng cung cấp dịch vụ vẫn còn khoảng cách đáng kể. Hoạt động hỗ trợ cai nghiện hiện chủ yếu được triển khai tại các bệnh viện tuyến Trung ương và một số bệnh viện chuyên khoa tuyến tỉnh, huyện có sự hỗ trợ của Quỹ Phòng, chống tác hại của thuốc lá. Việc triển khai dựa vào cộng đồng còn hạn chế; phần lớn các cơ sở khám, chữa bệnh chưa chủ động tổ chức tư vấn cai nghiện một cách thường xuyên, bài bản.

Trong khi đó, nhu cầu cai thuốc của người dân khá cao. Theo điều tra PGATS năm 2022-2023, có đến 50,5% người hút thuốc có mong muốn bỏ thuốc. Điều này cho thấy việc mở rộng mạng lưới và tăng khả năng tiếp cận dịch vụ cai nghiện là yêu cầu thực tế, không chỉ là vấn đề của riêng một số cơ sở chuyên khoa.

Từ thực tiễn triển khai cho thấy, việc nghiên cứu, điều chỉnh cơ chế tài chính, chính sách khuyến khích cơ sở y tế và cán bộ y tế tham gia tư vấn cai nghiện là vấn đề cần được đặt ra.

Trong đó, việc bãi bỏ điều kiện kinh doanh về tư vấn cai nghiện và cai nghiện thuốc lá theo Nghị quyết số 66.18/2026/NQ-CP ngày 18/5/2026 là một thay đổi trong chính sách quản lý hoạt động này. Đây là cơ sở để tiếp tục nghiên cứu cách thức tổ chức cung cấp dịch vụ phù hợp, đồng thời tạo điều kiện để nhiều cơ sở y tế có thể tham gia hơn.

Cùng với đó, các chuyên gia nhấn mạnh việc cần tiếp tục nghiên cứu những mô hình phù hợp với tuyến y tế cơ sở và cộng đồng, tận dụng các hình thức tư vấn từ xa, đồng thời tăng cường truyền thông để người hút thuốc biết và chủ động tìm đến dịch vụ.

Việc nhân rộng mô hình cai nghiện thuốc lá, không chỉ là nhân rộng một phòng tư vấn hay thêm một cơ sở cung cấp dịch vụ. Đó là quá trình đưa hoạt động hỗ trợ cai nghiện trở thành một phần gần gũi, thường xuyên và dễ tiếp cận hơn trong chăm sóc sức khỏe, để những người có nhu cầu bỏ thuốc thực sự có nơi tìm đến và được hỗ trợ trên hành trình từ bỏ thuốc lá.