(sav.gov.vn) - Từ nghiên cứu các tài liệu quốc tế và trong nước, Bác sĩ Phan Đồng Như Hiền, công tác tại Khoa Dinh dưỡng - Bệnh không lây, Trung tâm Kiểm soát bệnh tật Thành phố Hồ Chí Minh đã chỉ ra những “cạm bẫy tâm lý” khiến con người bị “cuốn” vào khói thuốc.

Cái bẫy “Hút thuốc đồng nghĩa với thành công”

Quảng cáo thuốc lá trước đây thường xuất hiện với hình ảnh những người đàn ông mạnh mẽ, người phụ nữ cuốn hút, doanh nhân thành đạt hoặc biểu tượng của sự tự do. Điều này khiến nhiều người, nhất là thanh thiếu niên, vô thức liên hệ việc hút thuốc với sự trưởng thành, độc lập hay phong cách sống "ngầu". Trong tâm lý học, đây được gọi là cơ chế “liên kết biểu tượng”, khi một sản phẩm được gắn với những giá trị mà con người mong muốn đạt được.

Cái bẫy “Hút thuốc là hoà nhập”

Ngành công nghiệp thuốc lá khai thác mạnh mẽ nhu cầu được chấp nhận và hoà nhập, đặc biệt với đội tượng vị thành niên. Khi hình ảnh hút thuốc xuất hiện phổ biến trong nhóm bạn, phim ảnh hoặc trên mạng xã hội, không ít thanh thiếu niên sẽ thử hút để hòa nhập và tránh cảm giác bị tách biệt. Đây là “hiệu ứng chuẩn mực xã hội”, khi con người có xu hướng làm theo hành vi của nhóm mà mình muốn thuộc về.

Cái bẫy “Thuốc lá ít độc hại hơn”

Một chiến lược khác là làm giảm cảm nhận về nguy cơ. Trước đây, nhiều thông điệp quảng bá từng ngầm tạo cảm giác rằng hút thuốc giúp thư giãn, giảm căng thẳng hoặc thể hiện phong cách sống hiện đại. Một số sản phẩm còn được giới thiệu bằng các cụm từ như "nhẹ", "êm" hay "ít độc hại", khiến người dùng hiểu lầm rằng chúng an toàn hơn. Những thông điệp này khai thác  sự “thiên lệch nhận thức”, khiến người dùng có xu hướng đánh giá thấp mức độ nguy hại của thuốc lá và xem nhẹ các rủi ro sức khỏe do hút thuốc gây ra.

Cái bẫy “Bình thường hóa hình ảnh hút thuốc”

Trong thời đại số, các chiến lược tiếp thị trở nên tinh vi hơn. Dù nhiều quốc gia đã cấm quảng cáo thuốc lá trực tiếp, hình ảnh hút thuốc vẫn xuất hiện thông qua phim ảnh, video ngắn, người nổi tiếng hoặc người có sức ảnh hưởng trên mạng xã hội. Việc lặp đi lặp lại những hình ảnh này khiến người xem dần giảm cảnh giác và coi hút thuốc là một hành vi bình thường trong đời sống.

Cái bẫy “Khơi gợi sự tò mò để dẫn đến lệ thuộc”

Tận dụng tâm lý thích khám phá và thử nghiệm, ngành công nghiệp thuốc lá tạo ra những sản phẩm có thiết kế hiện đại, màu sắc bắt mắt, hương vị hấp dẫn cùng các thông điệp khơi gợi sự tò mò để thu hút người dùng. Khi bắt đầu thử hút, nicotine có thể nhanh chóng gây lệ thuộc, khiến việc từ bỏ thuốc lá trở nên khó khăn hơn.

Bảo vệ bản thân trước những chiến lược tiếp thị tinh vi

Theo Bác sĩ Phan Đồng Như Hiền, ngành công nghiệp thuốc lá từ lâu đã sử dụng nhiều chiến lược tiếp thị tinh vi, tác động trực tiếp vào tâm lý người tiêu dùng để khiến việc hút thuốc trở nên hấp dẫn dễ chấp nhận, đặc biệt với giới trẻ. Việc nhận diện được những cạm bẫy tâm lý này sẽ giúp mỗi người nâng cao cảnh giác và chủ động bảo vệ bản thân trước những tác động vô hình của truyền thông thuốc lá.

Điều đáng lưu ý nữa được Bác sĩ Phan Đồng Như Hiền chỉ ra là các chiến lược này chủ yếu tác động vào cảm xúc và nhận thức vô thức, thay vì lý trí. Vì vậy, phòng, chống tác hại của thuốc lá không chỉ dừng lại ở việc truyền thông về tác hại sức khỏe mà còn cần trang bị cho cộng đồng, đặc biệt là thanh thiếu niên, kỹ năng nhận diện và phản biện trước các chiêu thức tiếp thị. Khi hiểu được cách những thông điệp này tác động đến suy nghĩ và hành vi, mỗi người sẽ có cơ sở để đưa ra những lựa chọn đúng đắn và nói không với thuốc lá.

Tại Việt Nam, sau 13 năm triển khai Luật Phòng, chống tác hại của thuốc lá, nhiều kết quả tích cực đã được ghi nhận. Tỷ lệ sử dụng thuốc lá điếu thông thường trong nam giới trưởng thành giảm đáng kể; tỷ lệ phơi nhiễm với khói thuốc thụ động tại gia đình, nơi làm việc và nơi công cộng cũng từng bước được cải thiện.

Kết quả điều tra tình hình sử dụng thuốc lá ở người trưởng thành trên 15 tuổi năm 2023 cho thấy: tỷ lệ sử dụng thuốc lá trong nam giới đã giảm từ 47,4% năm 2010 xuống còn 38,9% năm 2023. Ở nhóm thanh thiếu niên, tỷ lệ hút thuốc cũng giảm mạnh qua các năm. Cụ thể, trong nhóm từ 13 đến 17 tuổi, tỷ lệ sử dụng thuốc lá giảm từ 5,36% năm 2013 xuống còn 2,78% năm 2019. Đối với nhóm 13-15 tuổi, tỷ lệ này giảm từ 2,5% năm 2014 xuống còn 1,9% năm 2022.

Những con số trên minh chứng cho hiệu quả của các hoạt động truyền thông, giáo dục sức khỏe và việc thực thi các quy định pháp luật liên quan đến phòng, chống tác hại thuốc lá. Tuy nhiên, bên cạnh kết quả đạt được, Việt Nam cũng đang phải đối mặt với nhiều thách thức mới, đặc biệt là sự gia tăng của thuốc lá điện tử và thuốc lá nung nóng. Các sản phẩm thuốc lá thế hệ mới đang len lỏi mạnh mẽ vào đời sống giới trẻ thông qua mạng xã hội, các nền tảng trực tuyến và hình thức tiếp thị trá hình. Không ít học sinh, sinh viên bị thu hút bởi thiết kế nhỏ gọn, mùi vị hấp dẫn và tâm lý tò mò, dẫn đến nguy cơ nghiện nicotine từ rất sớm. Đây là mối lo ngại lớn bởi thuốc lá điện tử không chỉ gây ảnh hưởng đến sức khỏe mà còn có thể trở thành “cửa ngõ” dẫn đến việc sử dụng các chất gây nghiện khác. Do vậy, việc hình thành một tâm lý chủ động nói không và ngăn nguy cơ tiếp xúc với khói thuốc là “lá chắn” bảo vệ an toàn nhất.

Theo đúc rút của các chuyên gia y tế, mỗi người, đặc biệt là giới trẻ, cần nâng cao cảnh giác, hiểu rõ nicotine là chất gây nghiện mạnh và mọi thông điệp “vô hại” từ nhà sản xuất đều là ngụy tạo.

Cùng với đó là rèn thái độ kiên quyết, dứt khoát nói “không” với thuốc lá. Cần kiên quyết từ chối khi bị lôi kéo, rủ rê hút thử thuốc lá trong các buổi giao tiếp xã hội.

Đồng thời, cần lan tỏa lối sống lành mạnh, tích cực tham gia các hoạt động thể thao, nghệ thuật và tuyên truyền tác hại của thuốc lá cho bạn bè, người thân./.